VI KZP 55/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski. Sędziowie: E. Binkiewicz, M. Budzianowski (współsprawozdawca), L. Jax, H. Kempisty (sprawozdawca), A. Pyszkowski, M. Szczepański. Prokurator Prokuratury Generalnej: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 10 lipca 1970 r. o podjęcie przez skład siedmiu sędziów Sądu Najwyższego uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Jak w postępowaniu rewizyjnym należy zakwalifikować uchybienie sądu I instancji polegające na tym, że wymierzył on karę nieprzepisaną w ustawie za dane przestępstwo?"na podstawie art. 29 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) i po wysłuchaniu wniosku prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznel. Zagadnienie prawne, o wyjaśnienie którego zwrócił się Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, wymaga w gruncie rzeczy udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy uchybienie sądu pierwszej instancji polegające na wymierzeniu kary nieprzepisanej w ustawie za dane przestępstwo stanowi uchybienie określone przez ustawę w art. 387 pkt 1 k.p.k., czy też uchybienie określone w art. 388 pkt 3 k.p.k. Inaczej mówiąc: czy wymierzenie kary powyżej lub poniżej granicy jej ustawowego określenia albo kary innego rodzaju niż jedynie możliwej i dopuszczalnej na podstawie zastosowanego przepisu ustawy karnej stanowi obrazę odpowiedniego przepisu prawa materialnego, czy też w tego rodzaju sytuacji zachodzi wypadek przewidziany w art. 388 pkt 3 k.p.k., tj. orzeczenie o karze nie znanej ustawie?Uzasadnienie wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego wskazuje ponadto na wiążącą się z pytaniem zasadniczym kwestię, czy i jak uchybienie sądu I instancji polegające na wymierzeniu kary nieprzepisanej w ustawie za dane przestępstwo może być przez sąd rewizyjny naprawione z urzędu. Tę ostatnią wątpliwość uzasadnienie powyższego wniosku łączy z brakiem w nowym kodeksie postępowania karnego odpowiednika art. 384 pkt 1 d.k.p.k., wyraźnie określającego obowiązek sądu rewizyjnego w razie zastosowania przez sąd I instancji - na niekorzyść oskarżonego - kary nieprzepisanej w ustawie za dane przestępstwo.2. Nie ma podstaw do tego, żeby wypadek wymierzenia kary nieprzepisanej w ustawie za dane przestępstwo równać z wypadkiem orzeczenia o karze nie znanej ustawie. Przepis zaś art. 388 pkt 3 k.p.k., mówiąc o orzeczeniu o karze lub środku zabezpieczającym "nie znanym ustawie", nie może w żadnym razie uchodzić za odpowiednik art. 384 pkt 1 d.k.p.k., który odnosił się do orzeczenia o karze "nieprzepisanej w ustawie za dane przestępstwo". Przepis art. 388 pkt 3 k.p.k. spetryfikował jedynie ukształtowany od dawna w teorii procesu polskiego pogląd, że orzeczenie o karze nie znanej ustawie oznacza wyłącznie orzeczenie o karze nie znanej w ogóle obowiązującej ustawie karnej, nie znanej w ogóle systemowi obowiązującego prawa karnego. Z tego powodu uchybienie tego rodzaju na gruncie art. 377 d.k.p.k. kwalifikowano jako "inną przyczynę nieważności z mocy samego prawa". W nowym kodeksie postępowania karnego rolę tak tylko rozumianej dawnej podstawy nieważności wyroku przejął przepis art. 388 pkt 3 k.p.k. Oznacza to w konsekwencji, że przepis ten nie może stanowić podstawy do zakwalifikowania uchybienia polegającego na wymierzeniu kary w ogóle znanej ustawie obowiązującej, lecz tylko nie przewidzianej w konkretnie zastosowanym przepisie tej ustawy.W tych warunkach pozostało tylko uznanie, że wymierzenie kary np. poniżej lub powyżej granicy zagrożenia ustawowego albo kary rodzajowo nie przewidzianej za dane przestępstwo stanowi obrazę odpowiedniego przepisu prawa materialnego w rozumieniu art. 387 pkt 1 k.p.k.3. Zagadnienia, czy i jak uchybienie sądu pierwszej instancji polegające na wymierzeniu kary nieprzepisanej w ustawie za dane przestępstwo może· być naprawione przez sąd rewizyjny, w szczególności z urzędu - nie można rozstrzygnąć w oderwaniu od treści skarg rewizyjnych oraz wiążących się z nimi granic rewizji. W myśl bowiem art. 382 k.p.k. sąd rewizyjny rozpoznaje sprawę przede wszystkim w granicach rewizji, a w zakresie szerszym o tyle tylko, o ile ustawa to przewiduje. W wypadku więc gdy rewizje stron podnoszą zarzut obrazy określonego przepisu prawa materialnego, polegającej właśnie na wymierzeniu kary nieprzepisanej za dane przestępstwo, sąd na podstawie art. 387 k.p.k. ma oczywiste prawo i zarazem obowiązek uchylenia wyroku w części zaskarżonej i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania albo też dokonania bezpośrednio zmiany wyroku w części dotyczącej kary (art. 382 i 386 § 2 k.p.k.). Rzecz jasna, dopuszczalność orzekania rewizyjnego w powyższym zakresie ogranicza zakaz ustawowy orzekania na niekorzyść przy braku rewizji wniesionej na niekorzyść oskarżonego (arg. z art. 383 § 1 zdanie pierwsze k.p.k.). Ale stwierdzając konieczność naprawienia uchybienia polegającego na wymierzeniu kary nieprzepisanej w ustawie za dane przestępstwo, a stanowiącego - jak to wyżej wskazano - obrazę błędnie zastosowanego przepisu prawa materialnego, sąd rewizyjny powinien mieć również na uwadze przepisy art. 397 § 1 i § 2 k.p.k. Przepisy te bowiem nakazują traktowanie rewizji wniesionej tylko co do winy jako zwróconej przeciwko całości wyroku, a rewizji tylko co do jednej z kumulatywnych kar zasadniczych jako zwróconej przeciwko całości orzeczenia o karze. W razie więc wniesienia rewizji co do jakiejkolwiek kary zasadniczej obowiązek naprawienia uchybienia, o które chodzi w sprawie niniejszej, a odnoszącego się do innej kary zasadniczej lub nawet kary dodatkowej, znajduje podstawę w powołanym wyżej przepisie art. 387 k.p.k.W tych także wypadkach - w zależności od kierunku rewizji - uchybienie sądu I instancji może być naprawione zarówno na korzyść jak i na niekorzyść oskarżonego, z zachowaniem w każdym razie zakazu reformationis in peius wyrażonego w art. 383 § 1 k.p.k.We wszystkich innych wypadkach, a w szczególności wtedy, gdy skarga rewizyjna odnosi się np. tylko do kary dodatkowej albo gdy oskarżony nie wniósł w ogóle rewizji, ale wniósł ją oskarżyciel publiczny, i to na niekorzyść oskarżonego - uchybienie polegające na wymierzeniu kary nieprzepisanej w ustawie za dane przestępstwo powinno polegać naprawieniu na korzyść oskarżonego na podstawie przewidzianej w art. 383 § 2 oraz art. 387 pkt 1 w związku z art. 389 k.p.k. Wobec bowiem wymierzenia kary nieprzepisanej w ustawie za dane przestępstwo przyjąć należy, iż orzeczenie sądu I instancji w każdym wypadku zawiera cechy orzeczenia oczywiście niesprawiedliwego w rozumieniu przepisu art. 389 k.p.k.4. Z powyższych wywodów wynika, iż mimo braku dosłownego odpowiednika art. 384 pkt 1 d.k.p.k. w nowym kodeksie postępowania karnego wydanie orzeczenia określonego w tym przepisie przez sąd rewizyjny na korzyść oskarżonego "niezależnie od granic rewizji" jest w pełni możliwe i równie jak przedtem obowiązkowe, a to na podstawie art. 387 pkt 1 w związku z art. 389 k.p.k.