III CZP 1/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: W. Kuryłowicz, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Józefa K. o zniesienie współwłasności, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Opolu postanowieniem z dnia 22 listopada 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przypadająca Skarbowi Państwa w dziale spadku spłata może być obniżona w myśl art. 1075 § 2 k.c. w wypadku, gdy Skarb Państwa jest spadkobiercą udziału w spadkowym gospodarstwie rolnym?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Przepis art. 1075 § 2 k.c. ma zastosowanie również do Skarbu Państwa jako spadkobiercy ustawowego. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego.Wnioskodawca Józef K. wniósł o zniesienie powstałej w wyniku spadkobrania współwłasności gospodarstwa rolnego położonego w S. o obszarze 1,0244 ha, domagając się przyznania mu na własność całej tej nieruchomości.Współwłasność tego gospodarstwa ujawniona jest w księdze wieczystej PBN w R. nr Kw. 11731 na rzecz Józefa K. w 8/16, Franciszki C. - w 4/16, Rity K. - w 3/16 oraz Adolfa K. w 1/16 częściach.Postanowieniem z dnia 27.VII.1967 r. Sąd Powiatowy w Raciborzu zniósł współwłasność nieruchomości rolnej zapisanej w księdze wieczystej nr 11731 PBN w R. w ten sposób, że przyznał na wyłączną własność całą tę nieruchomość Józefowi K. i w związku z tym zasądził od niego na rzecz Franciszki C. i Skarbu Państwa-Prezydium PRN w Raciborzu spłatę udziałów w kwocie po 7.731 zł, płatne do końca 1968 r.W motywach tego postanowienia Sąd I instancji ustala, że sporna nieruchomość stanowiła spadek po Robercie K., po którym prawa do gospodarstwa rolnego Sąd postanowieniem z 3.V.1966 r. Ns 334/66 stwierdził na rzecz jego żony Anny K., następnie zmarłej, w 4/16 częściach oraz na rzecz dzieci: Józefa K. 6/16, Franciszki C., Antoniny K., następnie zmarłej w 1952 r., po 3/16, przy czym uprawnionym do dziedziczenia udziału w gospodarstwie rolnym Antoniny K. jest jej mąż Adolf K. (następnie zmarły w 1964 r.) - w całości.Tym samym postanowieniem Sąd stwierdził, że pozostałe w spadku po Annie K. gospodarstwo rolne dziedziczą dzieci: Józef K. - w 2/4 częściach, Franciszka C. i Antonina K. (następnie zmarła w 1952 r.) po 1/4 części, przy czym uprawnionym do dziedziczenia udziału w gospodarstwie rolnym Antoniny K. jest jej mąż Adolf K. (następnie zmarły w 1964 r.) - w całości.Postanowieniem z dnia 20.I.1966 r. Ns 1079/65 Sąd Powiatowy w Raciborzu między innymi stwierdził, że udział spadkowy w gospodarstwie rolnym po Adolfie K., zmarłym 7.III.1964 r., dziedziczy Skarb Państwa.Na podstawie opinii biegłego Sąd I instancji ustalił nadto, że wartość gospodarstwa rolnego wynosi 92.772 zł.Mając na uwadze, że wnioskodawca Józef K. od lat użytkuje spadkowe gospodarstwo rolne, Sąd w myśl art. 1071 § 2 pkt 1 k.c. przyznał mu na wyłączną własność powyższe gospodarstwo rolne.Pozostałym uczestnikom postępowania, tj. Franciszce C. i Skarbowi Państwa, Sąd I instancji zasądził spłaty, odpowiednio zmniejszone w myśl art. 1075 § 2 k.c., mając na uwadze, że spłata w pełnej wysokości stanowiłaby zbytnie obciążenie tego niewielkiego gospodarstwa rolnego.Od tego postanowienia rewizję wniósł uczestnik postępowania Skarb Państwa-Prezydium PRN w R. Rewizja zarzuca naruszenie art. 1075 k.c. przez przyjęcie, że uczestnikowi postępowania Skarbowi Państwa można obniżyć spłatę wartości udziału i spłatę tę odroczyć. W związku z tym rewizja wnosi o zmianę zaskarżonego postanowienia i o zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz Skarbu Państwa pełnej spłaty wartości 1/4 udziału w spadkowym gospodarstwie rolnym.Przechodząc do rozstrzygnięcia przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia należy na wstępie rozważyć, czy w wypadku gdy jednym ze spadkobierców jest Skarb Państwa, dział spadku nieruchomości rolnej powinien być dokonany przez podział fizyczny między Skarb Państwa a pozostałych współspadkobierców czyli - innymi słowy - czy w takim wypadku udział Skarbu Państwa powinien być zawsze wydzielony w naturze.Rozważając analogiczne zagadnienie na tle zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 2.I.1965 r. II CR 523/64 (OSNCP z 1965 r., poz. 135) uznał, że stosownie do art. 213 w związku z art. 164 k.c. normy obszarowe nie wchodzą w rachubę przy zniesieniu współwłasności nieruchomości rolnej, jeżeli jednym ze współwłaścicieli jest Skarb Państwa. W wypadku takim zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej powinno być dokonane przez podział fizyczny między Skarb Państwa a pozostałych współwłaścicieli, których jednak we wzajemnym stosunku będą wiązały przepisy dotyczące ograniczeń obszarowych.Wyjątek od zasady przewidziany w art. 163 k.c. co do norm obszarowych - aczkolwiek, jak to wynika wyraźnie z art. 164 k.c. oraz art. 213 w związku z art. 164 k.c., dotyczy przeniesienia własności nieruchomości rolnej na rzecz Skarbu Państwa oraz zniesienie współwłasności w wypadku, gdy udział we współwłasności należy do Skarbu Państwa - odnieść należy również do działu spadku obejmującego taką nieruchomość. Wprawdzie w przepisach o dziedziczeniu gospodarstw rolnych brak normy analogicznej do art. 164, jednakże do podobnego wniosku prowadzi treść art. 1058 w związku z art. 1035 k.c. Przemawia również za tym wprowadzenie przez ustawodawcę szeregu zasad wspólnych dla zniesienia współwłasności oraz działu spadku nieruchomości rolnych. Nie zachodzą zaś szczególne względy, które nakazywałyby zasady wyrażonej w art. 164 k.c. i odnoszącej się przez art. 213 k.c. do zniesienia współwłasności nie stosować przy dziale spadku.Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie podziela jednak poglądu wyrażonego w powołanym wyżej postanowieniu II CR 523/64, że w wypadku, o jaki tam chodzi, zniesienie współwłasności powinno nastąpić wyłącznie przez podział fizyczny między Skarb Państwa a pozostałych współwłaścicieli, a jeśli chodzi o wypadek rozpatrywany w sprawie niniejszej, aby taki podział był podziałem jedynym przy dziale spadku nieruchomości rolnej. Brak jest bowiem wyraźnego przepisu, który by wprowadził bezwzględnie taką zasadę. Zasady zaś takiej nie można wyprowadzić z art. 215 k.c., który daje legitymację organowi państwowemu do żądania zniesienia współwłasności każdej nieruchomości rolnej, ani z art. 216 k.c., który nie wymienia Skarbu Państwa wśród współwłaścicieli otrzymujących spłaty pieniężne. Zaznaczyć należy, że odpowiednikiem powołanych wyżej przepisów w postępowaniu o dział spadku nieruchomości rolnej jest art. 1074 i 1075 k.c.Przepisy art. 215 i 1074 k.c. wprowadzają jedynie możliwość, a nie bezwzględny obowiązek wystąpienia przez właściwy organ państwowy z żądaniem zniesienia współwłasności lub działu spadku. Jeśli zaś chodzi o art. 216 i 1075 k.c., to aczkolwiek z ich treści wynika, że przewidują sytuację powstałą między współwłaścicielami lub współspadkobiercami będącymi osobami fizycznymi - to nie mogą one uzasadniać wyłączenia spłat w sytuacji, gdy np. jednym z współwłaścicieli lub współspadkobierców jest osoba prawna. Zasada ogólna bowiem dotycząca spłat wyrażona została w art. 212 k.c. przy zniesieniu współwłasności, a jeśli chodzi o dział spadku, to wynika ona także z art. 1075 § 2 k.c., który mówi o spłatach przypadających "innym spadkobiercom".Zasada z art. 164 w związku z art. 213 k.c., jeśli chodzi o zniesienie współwłasności, oraz z art. 164 w związku z art. 1058 i 1085 k.c., jeśli chodzi o dział spadku nieruchomości rolnej, co do nieobowiązywania norm obszarowych w stosunku do Skarbu Państwa oznacza, że w wypadku gdy Skarb Państwa jako współwłaściciel lub współspadkobierca wystąpi z żądaniem zniesienia współwłasności lub o dział spadku, wówczas Sąd może wydzielić odpowiedni obszar, odpowiadający udziałowi, bez zachowania norm obszarowych. Zaznaczyć przy tym należy, że w każdym wypadku Sąd powinien na tle całokształtu okoliczności sprawy rozważyć możliwość takiego wydzielenia. Nieuwzględnienie wniosku właściwego organu państwowego będzie uzasadnione, jeżeli ze względów społeczno-gospodarczych podział taki byłby nieuzasadniony (np. gdyby prowadził do podważenia żywotności gospodarstwa jako całości, nie występują zaś inne poważne względy przemawiające za wydzieleniem Skarbowi Państwa fizycznie oszacowanej części nieruchomości).Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że w razie niewydzielenia Skarbowi Państwa w naturze części nieruchomości rolnej, odpowiadającej jego udziałowi, będą miały zastosowanie również i w tej sytuacji przepisy o spłatach.Przechodząc z kolei do zagadnienia, które jest przedmiotem pytania Sądu Wojewódzkiego, stwierdzić należy, że aczkolwiek przepis art. 1075 § 1 k.c. wymienia taksatywnie tylko osoby fizyczne, a z § 2 tegoż przepisu wynika, że okoliczności tam wymienione odnoszą się również do tych osób, to jednak wykładnia systematyczna i społeczna art. 1075 k.c., jak na to trafnie zwraca uwagę Sąd Wojewódzki, prowadzi do wniosku, że przepis ten ma również zastosowanie wtedy, gdy jednym ze spadkobierców jest Skarb Państwa, któremu w wyniku działu Sąd nie wydzielił fizycznie oznaczonej części nieruchomości rolnej. W tytule X bowiem, dotyczącym dziedziczenia gospodarstw rolnych, została zawarta całość zagadnień związanych ze specyfiką tego dziedziczenia. Ponieważ brak szczególnej normy, która by w każdym wypadku uprawniała Skarb Państwa przy dziale spadku do pełnych spłat, Skarb Państwa należy zaliczyć do "innych spadkobierców" upoważnionych do spłat, o których mówi § 2 art. 1075 k.c.Za możliwością obniżenia spłaty spadkowej przypadającej od spadkobiercy-osoby fizycznej na rzecz Skarbu Państwa przemawia także, jak słusznie to podkreśla Sąd Wojewódzki, sens społeczny wprowadzenia do kodeksu cywilnego zasady możliwości ograniczenia w określonych wypadkach spłat spadkowych, której celem jest niedopuszczenie do niepotrzebnego nadwerężenia wysiłków ekonomicznych właściciela na spłaty kosztem podnoszenia poziomu ekonomicznego gospodarstwa rolnego. O ile więc uzasadnieniem jest uprzywilejowanie osób wymienionych w art. 1075 k.c., dla których spłaty spadkowe stanowią podstawę ich bytu i możność dalszego związania się z rolnictwem, o tyle te same względy nie mają zastosowania przy dziedziczeniu udziału przez Skarb Państwa.Z wyżej przytoczonych względów na przedstawione pytanie prawne udzielono odpowiedzi jak w sentencji.