II CR 523/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Grudziński. Sędziowie: B. Łubkowski (sprawozdawca), T. Szymanek.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Franciszka O. o dział spadku po zmarłej Marii O., na skutek rewizji wnioskodawcy od postanowienia Sądu Powiatowego w Opolu z dnia 27 marca 1964 r.,uchwalił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Opolu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Opolu postanowieniem z dnia 14 marca 1961 r. dokonał działu spadku po zmarłej w dniu 9 marca 1946 r. Marii O. w ten sposób, że nieruchomość o obszarze 1,5310 ha z budynkami przyznał na własność wnioskodawcy Franciszkowi O., a Janowi O. i spadkobiercom po zmarłym w dniu 9 maja 1946 r. Józefie O. przyznał spłaty odpowiednio do wielkości ich udziałów spadkowych.Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 7 czerwca 1962 r. uchylił powyższe postanowienie Sądu Powiatowego i przekazując sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania, w związku z wyjazdem Jana O. w 1958 r. na stałe do NRF wyraził pogląd, że udział w spadku osoby, która w związku z wyjazdem na stałe z kraju utraciła obywatelstwo polskie, przechodzi na podstawie art. 39 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159) na własność Państwa.Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Powiatowy w Opolu postanowieniem z dnia 27 marca 1964 r. uzupełnił poprzednie postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku po Marii O. ustalając, że prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego spadkodawczyni zachował jej syn Franciszek O. w 1/3 części oraz Skarb Państwa w 2/3 częściach. W szczególności - zdaniem Sądu Powiatowego - udział w spadkowym gospodarstwie rolnym Józefa O. i Jana O. przeszły na rzecz Skarbu Państwa, gdyż Józef O. zginął na wojnie jako żołnierz niemiecki i uznany został za zmarłego z dniem 9 maja 1946 r., a udział jego w spadku przeszedł na rzecz Skarbu Państwa z mocy art. 2 dekretu z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, natomiast Jan O. wyjechał w 1958 r. na stały pobyt do NRF i utracił obywatelstwo polskie, a udział jego przeszedł na rzecz Skarbu Państwa z mocy art. 39 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159). Z tej przyczyny Sąd Powiatowy przyznał gospodarstwo rolne na wyłączną własność wnioskodawcy Franciszkowi O., a na rzecz Skarbu Państwa przyznał od wnioskodawcy tytułem spłaty spadkowej kwoty 53.928 zł.Powyższe postanowienie zaskarżyli rewizją wnioskodawca oraz spadkobiercy Józefa O.Wnioskodawca domagał się zmiany zaskarżonego postanowienia i stwierdzenia, że jest on jedynym spadkobiercą gospodarstwa rolnego po swej matce. Skarżący zarzucił, że Sąd Powiatowy naruszył art. 6 i 24 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych uznawszy, że Skarb Państwa dziedziczy gospodarstwo rolne po zmarłej matce wnioskodawcy.Sąd Powiatowy odrzucił rewizję spadkobierców Józefa O., a Sąd Wojewódzki, rozpoznając rewizję wnioskodawcy, przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. tej treści zagadnienie prawne:"Komu przypada udział w spadkowym gospodarstwie rolnym osoby, która w związku z wyjazdem na stały pobyt do Niemieckiej Republiki Federalnej utraciła obywatelstwo polskie, a w szczególności, czy przypada on pozostałym współspadkobiercom, czy też Skarbowi Państwa?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do rozpoznania, zważył, co następuje:Przepis art. 39 ust. 3 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159), stanowiący o przejściu z samego prawa na własność Państwa dawnych nieruchomości poniemieckich osób, które przez stwierdzenie narodowości polskiej uzyskały obywatelstwo polskie, a następnie je utraciły w związku z wyjazdem z kraju - dotyczy również wypadku, gdy osobie takiej przysługuje udział w spadku, w skład którego wchodzi nieruchomość bez względu na to, czy to jest nieruchomość miejska, czy też nieruchomość rolna.Spadek bowiem stanowi ogół majątkowych praw i obowiązków zmarłego, które przechodzą w całości na jednego lub więcej spadkobierców. Jeżeli jest kilku spadkobierców, każdy z nich wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki spadkowe. Spadkobierca zatem staje się również właścicielem bądź współwłaścicielem nieruchomości spadkowej i z tej przyczyn z mocy art. 39 ust. 3 cyt. ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. przechodzi na rzecz Państwa udział we własności nieruchomości spadkowej. Udział ten przechodzi na własność Państwa z samego prawa, a nie w sposób pochodny, w związku z czym stosunek Skarbu Państwa do pozostałych spadkobierców jest stosunkiem współwłasności, określonym przepisami prawa rzeczowego, a nie stosunkiem współspadkobierców, wynikającym z przepisów prawa spadkowego. Skarb Państwa staje się współwłaścicielem nieruchomości w części idealnej, określonej wysokością udziału spadkowego osoby, która utraciła prawo obywatelstwa. Tak samo rzecz się przedstawia, gdy Skarb Państwa stał się właścicielem udziału spadkowego na podstawie przepisów dekretu o majątkach opuszczonych i poniemieckich.Z tej przyczyny Sąd Powiatowy po ustaleniu, że 2/3 części nieruchomości rolnej przeszło na własność Państwa, a spadkobiercą pozostałej 1/3 części stał się wnioskodawca Franciszek O., mógł dokonać podziału tej nieruchomości jedynie przy zastosowaniu przepisów art. 213 i nast. k.c., dotyczących zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej w związku z art. I i LXV przep. wprow. k.c.Z mocy art. 213 k.c. zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej przez podział między współwłaścicielami może nastąpić tylko z zachowaniem przepisów dotyczących podziału takiej nieruchomości w razie przeniesienia własności, czyli z zachowaniem przepisów art. 160-167 k.c. W myśl art. 163 k.c. niedopuszczalne jest natomiast przeniesienie własności nieruchomości rolnej lub jej części bez zachowania postanowień o podstawowych normach obszarowych określonych w tym przepisie i w rozporządzeniu wykonawczym wydanym na podstawie art. 165 k.c. (rozporządzenie Rady Min. z dnia 28.XI.1964 r. w sprawie przenoszenia własności nieruchomości rolnych, znoszenia współwłasności takich nieruchomości oraz dziedziczenia gospodarstw rolnych - Dz. U. Nr 45, poz. 304) lub w rozporządzeniu, jakie stosownie do art. XV przep. wprow. k.c. obowiązywało do dnia 31.XII.1964 r. Nie będzie zatem w zasadzie możliwe zniesienie współwłasności rolnej przez podział między współwłaścicieli, jeżeli nie miałyby być zachowane przepisy o podstawowych normach obszarowych.W wypadku takim zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej może nastąpić stosownie do art. 214 k.c. przez przyznanie własności całej nieruchomości rolnej jednemu ze współwłaścicieli, jeżeli posiada on warunki określone w tym przepisie, i ewentualnie przez przyznanie innym współwłaścicielom stosownie do art. 216 k.c. spłat pieniężnych bądź też przez sprzedaż takiej nieruchomości w okolicznościach wskazanych w art. 217 k.c.Wymienione wyżej przepisy nie mają jednak zastosowania, jeżeli współwłaścicielem nieruchomości rolnej jest Skarb Państwa. Z mocy bowiem art. 164 k.c. ograniczenia obszarowe określone w art. 163 k.c. nie mają zastosowania do przeniesienia własności nieruchomości rolnej na rzecz Państwa. Stosownie zaś do art. 213 k.c. normy obszarowe nie wchodzą w rachubę również przy zniesieniu współwłasności nieruchomości rolnej, jeżeli jednym ze współwłaścicieli jej jest Skarb Państwa. W wypadku takim zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej powinno być dokonane przez podział fizyczny między Skarb Państwa, a pozostałych współwłaścicieli, których jednak we wzajemnym stosunku będą wiązały przepisy dotyczące ograniczeń obszarowych. Tego rodzaju interpretacja przepisu art. 213 k.c. znajduje zwłaszcza potwierdzenie w treści art. 215 i 216 k.c., z których pierwszy daje legitymację organowi państwowemu do żądania zniesienia współwłasności każdej nieruchomości rolnej, a drugi nie wymienia Skarbu Państwa w szeregu współwłaścicieli otrzymujących spłaty pieniężne.Sąd Powiatowy zatem, przyznając nieruchomość rolną nie odpowiadającą ustawowym normom obszarowym (§ 1-4 rozp. Rady Min. z dnia 19.VII.1963 r. w sprawie ograniczenia podziału gospodarstw rolnych - Dz. U. Nr 36, poz. 208) na wyłączną własność wnioskodawcy Franciszkowi O. oraz spłatę pieniężną na rzecz Skarbu Państwa naruszył wymienione wyżej przepisy prawne. Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 384 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Opolu do ponownego rozpoznania.Sąd Powiatowy przede wszystkim skoryguje postanowienie o stwierdzeniu praw do spadku, a następnie, w razie braku zgody między współwłaścicielami co do sposobu zniesienia współwłasności nieruchomości, dokona tego zniesienia przez podział fizyczny stosownie do art. 212, 213 i 164 k.c.