I PZ 4/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Tyszka. Sędziowie: W. Glabisz, W. Winawer (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym sprawy z powództwa Franciszka N. przeciwko Skarbowi Państwa - Więzienie Karne w W. o odszkodowanie, na skutek zażalenia powoda w kwestii zwolnienia od kosztów sądowych na postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 10 stycznia 1968 r.,uchylił zaskarżone postanowienie.Uzasadnienie faktyczneW pozwie powód dochodzi od Skarbu Państwa - Więzienia Karnego w W. odszkodowania z tytułu wypadku, któremu uległ, - będąc więźniem - przy wykonywaniu pracy nakazanej mu przez administrację więzienia. Równocześnie powód wnosi o zwolnienie go od kosztów sądowych.Sąd Wojewódzki wniosek powoda oddalił, uzasadniając to tym, że powód w depozycie więziennym ma sumę 5.134 zł i pozostaje w chwili obecnej na utrzymaniu Skarbu Państwa, może więc ponieść koszty sądowe w wysokości 1.610 zł bez uszczerbku dla swego utrzymania.Na postanowienie Sądu Wojewódzkiego powód złożył zażalenie wskazując, że posiadana przez niego suma stanowi jedyną jego rezerwę po wyjściu z więzienia, zwłaszcza że jest człowiekiem chorym i niezdolnym do pracy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Art. 111 pkt 3 k.p.c. przewiduje zwolnienie od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych przez stronę dochodzącą należności pracownika ze stosunku pracy albo naprawienia szkód wynikłych z wypadku w zatrudnieniu albo z choroby zawodowej.Niewątpliwie przepis ten miał na celu ułatwienie dochodzenia przez pracownika roszczeń ze stosunku pracy, obejmujących także roszczenia odszkodowawcze wynikłe z wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. Językowa wykładnia tego przepisu zezwala jednak na jego pojmowanie także w ten sposób, że zwolnienie od kosztów obejmuje również przypadki dochodzenia naprawienia szkód wynikłych z wypadku w zatrudnieniu lub z choroby zawodowej nie przez pracownika sensu stricto, a więc: przez osobę nie pozostającą z pozwanym w stosunku pracy, lecz przez niego zatrudnioną na podstawie innego tytułu prawnego. W konkretnym wypadku chodzi o więźnia, którego zatrudnienie oparte jest na stosunku prawnoadministracyjnym odbywania kary.Zatrudnienie więźniów oparte jest na przepisach zarządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 lutego 1966 r. w sprawie regulaminu wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz. Urz. Min Spraw. Nr 2, poz. 12).Z przepisów rozdziału VII tego zarządzenia wynika, że więźniowie "podlegają zatrudnieniu przy pracach społecznie użytecznych z uwzględnieniem potrzeb gospodarki narodowej" (§ 83 ust. 2) i że "zatrudnienie ma na celu przystosowanie więźniów do życia na wolności przez wdrożenie ich do pracy i kształtowanie właściwego stosunku do niej oraz nauczenie zawodu" (§ 83 ust. 1). Więźniów zatrudnia się m.in. przy więziennych zakładach pracy (przedsiębiorstwa, gospodarstwa rolne i gospodarstwa pomocnicze - § 85 pkt 1), pozawięziennych uspołecznionych zakładach pracy (§ 85 pkt 2), przy robotach publicznych organizowanych przez rady narodowe, instytucje użyteczności publicznej, organizacje społeczne i przez więzienie (§ 85 pkt 5). Zatrudnieni w zakładach pracy więźniowie powinni być zapoznani z podstawowymi zadaniami produkcyjnymi, normami pracy i zasadami wynagrodzenia za pracę (§ 93 ust. 1). Wśród więźniów należy inicjować i rozwijać współzawodnictwo pracy, umożliwić więźniom branie udziału w naradach roboczych zakładów pracy oraz udzielać pomocy przy zgłaszaniu i realizacji wniosków racjonalizatorskich i usprawnień (§ 93 ust. 2). Przy zatrudnieniu więźniów obowiązuje przestrzeganie przepisów bhp (§ 95), o ochronie pracy młodocianych i kobiet (§ 96), o odzieży roboczej oraz o odzieży i sprzęcie ochronnym przewidzianym m.in. w układach zbiorowych pracy (§ 97 ust. 1), o okresowych badaniach lekarskich (§ 97 ust. 2), o przeszkoleniu w dziedzinie bhp (§ 98).Z powyższych przepisów wynika w sposób oczywisty, że jakkolwiek stosunek zatrudnienia więźniów ma charakter administracyjnoprawny i nie tworzy stosunku pracy, to jednak prawodawca dąży do możliwie największego zbliżenia technicznych i prawnych warunków zatrudnienia więźniów do warunków zatrudnienia w ramach stosunku pracy. Jest to o tyle zrozumiałe, że jeśli zatrudnienie więźniów w czasie odbywania kary pozbawienia wolności ma służyć wdrożeniu ich do pracy na wolności (§ 83 ust. 1), to warunki tego zatrudnienia - o tyle oczywiście, o ile na to pozwala istota kary pozbawienia wolności - powinny być zbliżone do warunków normalnej pracy.Niewątpliwie wyrazem takiej tendencji naszego ustawodawstwa jest także przepis § 4 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 26 listopada 1956 r. w sprawie wypłaty rent osobom pozbawionym wolności oraz świadczeń dla tych osób, jeśli uległy wypadkowi przy pracy w czasie pozbawienia wolności (Dz. U. Nr 59, poz. 283), który to przepis w zakresie uprawnień do rent i innych świadczeń z wypadków przy pracy lub choroby zawodowej zrównuje więźniów z pracownikami. Wreszcie § 99 powołanego zarządzenia Ministra Sprawiedliwości, który m.in. zobowiązuje naczelnika więzienia do poinformowania więźnia (jego rodzinę) o uprawnieniach do dochodzenia odszkodowania w związku z wypadkiem w zatrudnieniu lub chorobą zawodową, jest wymownym wyrazem dążenia prawodawcy do ułatwienia więźniom dochodzenia tego rodzaju ich roszczeń.Wszystko to wskazuje na słuszność zastosowania do art. 111 pkt 3 wykładni rozszerzającej przez uznanie, że zwolnienie od kosztów sądowych przewidziane w tym przepisie dotyczy także przypadków dochodzenia szkód z wypadku w zatrudnieniu lub z choroby zawodowej, wynikłych w czasie zatrudnienia osoby odbywającej karę pozbawienia wolności.Z tych względów zaskarżone postanowienie należało uchylić.