VI KZP 16/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego Z. Resich. Prezes F. Wróblewski.Sędziowie: E. Binkiewicz, M. Budzianowski, Z. Chełmicki, L. Chmielewski, K. Czajkowski, W. Dąbrowski, J. Dziowgo, płk J. Drohomirecki, płk Z. Furtak, T. Gdowski, S. Kaciczak, A. Kafarski, F. Karolus, I. Kazimierczak, H. Kempisty, S. Kotowski R. Kryż, Z. Kubec, ppłk H. Kostrzewa, płk Z. Krasuski, płk A. Kruszka (sprawozdawca), ppłk C. Lipski, T. Majewski, płk K. Mioduski, ppłk S. Mendyka, Z. Neumann, Z. Nyczaj, W. Ostrowski, M. Paluch, A. Pyszkowski, J. Pustelnik, płk A. Porzecki, płk J. Radwański, T. Rek, J. Szamrej, R. Staszkiewicz, M. Szczepański, płk W. Sieracki, K. Wagner (sprawozdawca), płk Z. Wizelberg, J. Zembaty.Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu połączonych Izb Karnej i Wojskowej, po rozpoznaniu wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 29 kwietnia 1966 r. skierowanego pod rozpoznanie Pełnego Składu Izby Karnej, a następnie postanowieniem Pełnego Składu Izby Karnej z dnia 30 września 1966 r. przedstawionego pod rozpoznanie Połączonych Izb Karnej i Wojskowej o wyjaśnienie następującej kwestii wywołującej rozbieżności w orzecznictwie:"Czy przestępstwo z art. 251 k.k. ma charakter kierunkowy (celowy), a więc czy do jego bytu konieczne jest istnienie po stronie sprawcy zamiaru bezpośredniego i celowego, czy też może być (popełnione również z zamiarem ewentualnym?po wysłuchaniu wniosku prokuratora, na podstawie art. 29 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54)uchwalił jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneOrzecznictwo Sądu Najwyższego w zasadzie zawsze uznawało, że przestępstwo zmuszenia może być popełnione tylko z zamiarem bezpośrednim.Postanowienie składu siedmiu sędziów z dnia 21 czerwca 1933 r., wpisane do księgi zasad prawnych (Zbiór Orzeczeń Izby Karnej za rok 1933, poz. 147), stanowi, że sprawca przestępstwa z art. 251 k.k. zmierza do ograniczenia ogólnej wolności działania przez zmuszanie, co może się łączyć także z pogwałceniem pewnych poszczególnych a przysługujących jednostce praw takich, jak: w sferze wolności (osobistych), rozporządzania mieniem i innych.W orzecznictwie Sądu Najwyższego Polski Ludowej obowiązuje zasada prawna sformułowana w postanowieniu składu siedmiu sędziów z dnia 18 października 1949 r. (OSN, zeszyt II z 1949 r., poz. 41). Postanowienie to przyjmuje, że "warunkiem karalności zmuszania za pomocą groźby bezprawnej z art. 251 k.k. jest podmiotowo uwarunkowana zewnętrznymi okolicznościami danego czynu zdolność tej groźby do wywarcia nacisku na wolę zmuszonego w celu skłonienia go do działania, znoszenia lub zaniechania".Na gruncie tej zasady prawnej zapadła także uchwała składu siedmiu sędziów Izby Wojskowej Sądu Najwyższego z dnia 30 grudnia 1965 r. RNw 44/65 (OSNKW zeszyt 3 z 1966 r., poz. 29). W uchwale tej wypowiedziany został pogląd, że "jeżeli zabór cudzego pojazdu zostaje dokonany w celu - i jest środkiem - zmuszenia innej osoby do działania, zaniechania lub znoszenia, a nie nastąpiło przywłaszczenie pojazdu przez sprawcę, to wówczas wchodzi w grę kwalifikacja prawna czynu z art. 251 k.k."Z przedstawionych wyżej poglądów Sądu Najwyższego wynika, że przestępstwo z art. 251 k.k. nie może być popełnione z zamiarem ewentualnym. Stanowisko to należy uznać za trafne, a odbiegające od niego w sporadycznych wypadkach wyroki Sądu Najwyższego - za wydane niezgodnie z przepisem art. 31 pkt 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym bądź też obowiązującego przed wejściem w życie tej ustawy art. 25 § 2 prawa o ustroju sądów powszechnych.Użycie przemocy lub groźby dla osiągnięcia zamierzonych przez sprawcę skutków występuje w szeregu przepisów k.k., przy czym dyspozycje tych przepisów mają różne sformułowania. Artykuły 114, 115, 116, 117, 119, 126 k.k. głoszą: "kto przemocą lub groźbą (...) wywiera (...) przeszkadza". Art. 120, 129, 130 brzmią inaczej: "kto używa przemocy, groźby (...) celem, w celu (...)". Nie oznacza to jednak, żeby działania określone w pierwszej grupie cytowanych przepisów nie były podjęte z zamiarem bezpośrednim wywarcia wpływu czy przeszkodzenia, chociaż słów "w celu" lub "aby" w tekście wymienionych dyspozycji ustawowych nie ma. Motywy Komisji Kodyfikacyjnej do art. 129 k.k., stwierdzają, że "chodzi tu o opór władzy, przy czym istotą działania przestępnego jest w tym stanie faktycznym, podobnie jak w art. 114-117 k.k. albo w art. 126 k.k., użycie przemocy fizycznej lub groźby celem wywarcia wpływu na czynność organu państwowego" (Tom V, zeszyt 4, str. 46). Wynika stąd, że przestępstwa z art. 114-117 k.k. i z art. 126 k.k. mają w każdym razie charakter przestępstw, które mogą być popełnione tylko z zamiarem bezpośrednim, aczkolwiek w ich dyspozycjach nie użyto zwrotów "w celu" czy "aby". Podobna sytuacja zachodzi np. przy przestępstwach z art. 201 czy 204 k.k. Nie do pomyślenia jest ich popełnienie z zamiarem ewentualnym, chociaż w określeniach czynów również brak jest tych zwrotów.Art. 251 k.k. umieszczony jest w rozdziale XXXVI k.k., zatytułowanym "Przestępstwa przeciwko wolności". Przepisy tego rozdziału chronią wolność jednostki przed zamachami, a jedną z postaci takiego zamachu jest przestępstwo z art. 251 k.k. W stanie faktycznym tego przestępstwa wydzielić można dwa elementy:1)użycie przemocy lub groźby bezprawnej przez sprawcę ("kto przemocą lub groźbą bezprawną (...)"),2)odczucie przez pokrzywdzonego tych wydarzeń jako czynników krępujących jego wolę i swobodę decyzji ("(...) zmusza inną osobę do działania, zaniechania lub znoszenia").Sama przemoc lub groźba bezprawna może wypełnić dyspozycje innych przepisów karnych, takich jak art. 248 lub 250 k.k. Dopiero zamiar sprawcy używającego tej przemocy czy groźby jako środka stanowiącego zamach na wolność w postaci zmuszania decyduje o bycie przestępstwa zmuszania. Przestępstwo to jest dokonane z chwilą zmuszania, a więc z chwilą odczucia przez pokrzywdzonego użytych przeciwko niemu środków jako czynnika ograniczającego jego wolę i swobodę decyzji. Dla bytu przestępstwa nie ma znaczenia, czy pokrzywdzony ulegnie wywieranemu nań naciskowi i zachowa się zgodnie z zamiarem sprawcy. Zmuszanie w pewnych wypadkach zmierzać może do osiągnięcia szczególnych celów i naruszać specjalne dobro chronione odrębnymi przepisami prawa, np. art. 204 k.k. czy art. 261 k.k., które wówczas znajdą zastosowanie.Przestępstwo z art. 251 k.k. nie zawsze będzie popełnione z zamiarem bezpośrednim kierunkowym (celowym). Jeżeli z działaniem zabronionym pod groźbą kary, podjętym przez sprawcę w zamiarze bezpośrednim, nieuchronnie łączy się zmuszanie określone w art. 251 k.k., a sprawca jest tego świadom, to zachodzi i co do tego zmuszania zamiar bezpośredni.Na tle powyższych stwierdzeń pogląd, że przestępstwo z art. 251 k.k. może być dokonane także z zamiarem ewentualnym, byłby nieuzasadniony. Pogląd taki mógłby również budzić zastrzeżenia i wątpliwości ze względu na obowiązującą zasadę niedopuszczalności stosowania rozszerzającej interpretacji przepisów prawa materialnego, jak również ze względu na to, że prowadziłby do szerokiej penalizacji czynów, które w odczuciu prawnym społeczeństwa nie wymagają sądowego postępowania karnego.Z podanych wyżej powodów Sąd Najwyższy uznał, że wyłączająca zamiar ewentualny przy przestępstwach z art. 251 k.k. dotychczasowa linia orzecznictwa, wyrażona w cytowanych zasadach prawnych, jest prawidłowa.Na marginesie niniejszej uchwały zaznaczyć wypada, że kierunki rozwojowe polskiego prawa karnego materialnego wykazane w projektach Komisji Kodyfikacyjnej nie dopuszczają zamiaru ewentualnego przy przestępstwie zmuszania (art. 173 projektu kodeksu karnego w brzmieniu redakcji z 1968 r.).