III CZP 53/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz (sprawozdawca). Sędziowie: R. Czarnecki, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Henryka S. przeciwko Józefowi P. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu - Ośrodek w Kaliszu postanowieniem z dnia 3 marca 1970 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy zapis kwoty pieniężnej określonej w testamencie z dnia 15 kwietnia 1962 r. jako wartość dwu hektarów ziemi narusza art. 3 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych (Dz. U. Nr 45, poz. 332), jeżeli spadkodawczyni zaznaczyła w testamencie, iż zapis ustanawia "za pomoc w gospodarstwie"?"uchwalił:Zapis kwoty pieniężnej określonej jako równowartość dwu hektarów ziemi nie narusza przepisów art. 3 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu wysokości nie umorzonych zobowiązań pieniężnych (Dz. U. Nr 45, poz. 332). Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 18 grudnia 1969 r. Sąd Powiatowy w Krotoszynie zasądził na rzecz Henryka S. z tytułu zapisu kwotę 18.000 zł na podstawie testamentu, mocą którego spadkodawczyni zapisała na jego rzecz "tyle wartości co wynosi wartość dwa hektary". Rozpoznając rewizję od tego wyroku, Sąd Wojewódzki w Poznaniu - Ośrodek w Kaliszu powziął wątpliwość, czy zapis taki nie jest sprzeczny z przepisem art. 3 dekretu z dnia 27 lipca 1949 r. o zaciąganiu nowych i określaniu nie umorzonych zobowiązań pieniężnych (Dz. U. Nr 45, poz. 332), i w związku z tym przedstawił na podstawie art. 391 k.c. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia pytanie prawne zacytowane we wstępnej części niniejszej uchwały. Sąd Wojewódzki zwrócił przy tym uwagę, że w sprawie zachodzi możliwość zastosowania normy wyjątkowej zawartej w wymienionym artykule, pozwalającej na określenie według innego miernika niż pieniądz wysokości wynagrodzenia za pracę, gdyż wymieniony zapis stanowił ekwiwalent za długoletnią pracę świadczoną przez powoda w gospodarstwie spadkodawczyni.Uzasadnienie prawnePrzy udzielaniu odpowiedzi na przedstawione wyżej pytanie prawne Sąd Najwyższy zważył, co następuje.Przepis art. 3 mówi wprawdzie ogólnie, że świadczenie pieniężne może być określone według innego niż pieniądz miernika wartości tylko w wypadkach w nim wskazanych, z czego można by wnosić, że odnosi się on do wszelkich zobowiązań pieniężnych, jednakże jego wykładnia w połączeniu z przepisami poprzednimi oraz uwzględniająca jego lokatę prowadzi do nieco odmiennych wyników. Mianowicie zarówno tytuł rozdziału I wymienionego dekretu ("zaciąganie zobowiązań pieniężnych"), jak i treść przepisów art. 1 i 2 dekretu, które ograniczają "zaciąganie" zobowiązań w pieniądzu, wskazują na to, że mają one zastosowanie wtedy, gdy określona osoba przez czynność prawną staje się dłużnikiem długu pieniężnego. Testator zaś żadnego zobowiązania przez swą czynność nie zaciąga, odnosi ona bowiem skutek względem innej osoby dopiero na wypadek jego śmierci. To rozumowanie uzasadnia wniosek, że przepisy, o których mowa, nie ograniczają spadkodawcy w sposobie określenia w testamencie wysokości zapisu pieniężnego.Za taką wykładnią przemawiają zresztą ważkie argumenty natury społecznej. Po pierwsze, w momencie sporządzenia testamentu, którego postanowienia stają się aktualne nieraz po wielu latach, spadkodawca zapisując ściśle określoną kwotę, z reguły nie orientuje się, jaką wartość w rzeczywistości przyznaje zapisobiercy. Po drugie, w wypadkach takich chodzi z reguły o pewne rozliczenia lub dobrodziejstwa w stosunkach rodzinnych, a więc takich, w których stosowanie ścisłych zasad dotyczących zobowiązań właściwych dla gospodarczego obrotu mogłoby prowadzić do sprzecznego z zasadami współżycia społecznego pokrzywdzenia. Po trzecie, spadkodawca, który pragnie przyznać określonej osobie w pieniądzu część swego majątku, nieraz nie orientuje się w jego wartości pieniężnej. Po czwarte wreszcie, należy mieć na uwadze, że zobowiązania, jakie powstają na skutek dyspozycji testamentowych, nie wpływają w sposób istotny na obrót gospodarczy i tym samym nie zachodzi potrzeba ograniczania osób zainteresowanych przy ich kreowaniu w sposób, jaki jest ze względów ekonomicznych konieczny dla zobowiązań inter vivos.Przy wykładni przepisów wymienionego dekretu, który pochodzi z 1949 r., nie można też aktualnie tracić z oczu faktu, że jeśli chodzi o przeciwdziałanie powstawaniu nadmiernych zobowiązań spadkowych, to ustawodawca wprowadził specjalne środki, pozwalające m.in. na odpowiednie zmniejszenie zapisów (art. 1067 § 2 k.c., który zresztą Sąd Powiatowy w sprawie zastosował).Z zasad powyższych należało na pytanie Sądu Wojewódzkiego udzielić odpowiedzi jak w sentencji niniejszej uchwały, z pominięciem - jako nieaktualnego - zagadnienia, z jakich przyczyn zapis został dokonany, a w szczególności, czy miał on stanowić ekwiwalent za pomoc w gospodarstwie rolnym.