II CR 589/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Warman (sprawozdawca). Sędziowie: F. Szczepański, S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Agnieszki S. o stwierdzenie praw do spadku po Marii G., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Powiatowego w Busku-Zdroju, Wydział Zamiejscowy w Stopnicy, z dnia 1 grudnia 1959 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Busku-Zdroju do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneMaria G., stała mieszkanka P., zmarła dnia 13 sierpnia 1957 r. w D. w wieku lat 68. Zmarła pozostawiła dwa testamenty spisane dnia 12 sierpnia 1957 r., w których zapisała siostrze swojej Agnieszce S. plac o powierzchni 520 m2 oraz cztery zagony z półtoramorgowej działki gruntu położonego koło K., swemu synowi Ryszardowi G. osiem zagonów tego gruntu, a resztę, tj. czternaście zagonów, Kościołowi Parafialnemu św. Marcina w P.Testamenty te zostały otwarte i ogłoszone w dniu 15 kwietnia 1958 r. przez Sąd Powiatowy w Busku-Zdroju, Wydział Zamiejscowy w Stopnicy. Tenże Sąd Powiatowy na wniosek Agnieszki S., m.i. na podstawie art. 103 prawa spadkowego, stwierdził postanowieniem z dnia 1 grudnia 1959 r., że spadek po Marii G. z mocy dziedziczenia testamentowego odziedziczyli: syn Ryszard G. w 100/403 częściach, siostra Agnieszka S. w 128/403 częściach oraz Kościół Parafialny św. Marcina w P. w 175/403 częściach. Postanowienie to wskutek niezaskarżenia uprawomocniło się.W dniu 30 czerwca 1960 r. wpłynęła do Sądu Najwyższego rewizja nadzwyczajna Ministra Sprawiedliwości od tego postanowienia. Rewizja nadzwyczajna wnosi o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu w Busku-Zdroju do ponownego rozpoznania, zarzucając naruszenie art. 2 w związku z art. 16 dekretu z dnia 7 lutego 1919 r. o fundacjach i o zatwierdzeniu darowizn i zapisów przez nierozważenie i brak ustaleń co do tego, czy właściwa władza administracyjna zatwierdziła zapis na rzecz Kościoła.Biskup ordynariusz kielecki, działając w imieniu rzymskokatolickiego Kościoła Parafialnego św. Marcina w P., wniósł o oddalenie rewizji nadzwyczajnej, ewentualnie - w razie jej uwzględnienia o ograniczenie orzeczenia do stwierdzenia, że zaskarżone postanowienie zostało wydane z pogwałceniem przepisów prawa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Nie można uznać za uzasadniony poglądu, jakoby do rewizji nadzwyczajnej wniesionej w niniejszej sprawie miał zastosowanie art. 399 § 1 k.p.c. Wprawdzie bowiem rewizja ta wpłynęła po upływie sześciu miesięcy od wydania zaskarżonego postanowienia, lecz termin wskazany w tym przepisie liczyć należy nie od daty wydania, lecz od daty uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia. Ponieważ postanowienie Sądu Powiatowego w Busku-Zdroju, Wydział Zamiejscowy w Stopnicy, w rozpoznawanej dnia 24 listopada 1959 r. sprawie o stwierdzenie praw do spadku po Marii G., ogłoszone w dniu 1 grudnia 1959 r., zapadło w trybie postępowania niespornego, przeto termin do złożenia środka odwoławczego biegł dopiero od daty doręczenia wypisu uzasadnionego z urzędu postanowienia (art. 32 i 34 k.p.n.). Skoro zaś doręczenie wypisu tego postanowienia uczestnikom postępowania nastąpiło w dniach 27 i 28 kwietnia 1960 r., to za datę jego uprawomocnienia się należy przyjąć dopiero dzień 13 maja 1960 r. (art. 365 i 373 § 1 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n.). (...).Nie jest również trafne stanowisko zwalczającego rewizję nadzwyczajną uczestnika postępowania, jakoby dekret z dnia 7 lutego 1919 r. w zakresie dotyczącym zatwierdzenia zapisów na rzecz osób prawnych uległ uchyleniu przez art. I przepisów wprowadzających prawo spadkowe. Dyspozycja bowiem tego artykułu stanowi o uchyleniu mocy prawnej tylko tych przepisów, które dotyczyły przedmiotów unormowanych w prawie spadkowym (o ile nie ustanowiono wyjątków). W tym zaś prawie nie ma postanowień o zatwierdzeniu zapisów dokonanych na rzecz osób prawnych; również poprzednio unormowanie tego zagadnienia nie mieściło się przed wejściem w życie prawa spadkowego w tych byłych dzielnicowych kompleksach prawnych dotyczących zagadnień spadkowych, które uległy wyraźnemu uchyleniu przez art. IX, XI, XII, XIV, XVI przepisów wprowadzających prawo spadkowe z dnia 8 października 1946 r. Tak więc nawet z samego tekstu art. I przep. wprow. prawo spadkowe wynika a contrario, że przepis ten nie uchyla dotyczących ważności zapisów postanowień dekretu z dnia 7 lutego 1919 r.Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 5 kwietnia 1956 r. IV CZ 85/56 (OSN z 1957 r., zeszyt I, poz. 16) wyjaśnił już zresztą, że przepis art. 16 dekretu o fundacjach i o zatwierdzaniu darowizn i zapisów z dnia 7 lutego 1919 r. zachował moc obowiązującą po wejściu w życie dekretu z dnia 8 października 1946 r. o prawie spadkowym. Niezależnie od przesłanek tego wyjaśnienia wskazanych w uzasadnieniu cytowanego orzeczenia, które zresztą zostały poddane krytyce w złożonej w niniejszej sprawie odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną, na zachowanie mocy obowiązującej art. 16 dekretu z dnia 7 lutego 1919 r. wskazuje również redakcja dekretu z dnia 22 października 1947 r. o zmianie i rozciągnięciu mocy obowiązującej dekretu z dnia 7 lutego 1919 r. o fundacjach i o zatwierdzaniu darowizn i zapisów na cały obszar Państwa Polskiego (Dz. U. Nr 66, poz. 400). Mianowicie art. 2 ust. 1 dekretu z dnia 22 października 1947 r., rozciągając na cały obszar Państwa moc obowiązującą dekretu z dnia 7 lutego 1919 r., wyraźnie podkreśla, że chodzi nie o pierwotny, lecz zmieniony tekst tego dekretu, oraz wskazuje, o jakie zmiany chodzi, odsyłając w tym względzie do art. 1. Ten zaś przepis, poza nowelizacją art. 14 dekretu z dnia 7 lutego 1919 r., wskazuje ponadto tylko na zmianę wprowadzoną rozporządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. (Dz. U. Nr 38, poz. 372). Jest tedy oczywiste, że gdyby ustawodawca, uznając za konieczne zaznaczyć w 1947 r., jakie jest obowiązujące brzmienie dekretu z dnia 7 lutego 1919 r., uważał za zmieniony zakres jego mocy obowiązującej w związku z wejściem w życie prawa spadkowego z dnia 8 października 1946 r. i przepisów wprowadzających to prawo, to wskazałby także i na tę zmianę w treści art. 1 i 2 dekretu z dnia 22 października 1947 r. Skoro jednak tego nie uczynił, to tym samym podkreślił moc obowiązującą całego dekretu, która dopiero przez dekret z dnia 24 kwietnia 1952 r. o zniesieniu fundacji (Dz. U. Nr 25, poz. 172 z późniejszymi zmianami) uległa ograniczeniu m.i. do spraw zatwierdzania darowizn i zapisów na rzecz istniejących osób prawnych.Artykuł 16 w związku z art. 2 dekretu o fundacjach i o zatwierdzaniu darowizn i zapisów z dnia 7 lutego 1919 r. (Dz. Praw. P. P. z 1919 r. Nr 15, poz. 215; Dz. U. z 1928 r. Nr 38, poz. 372; z 1947 r. Nr 66, poz. 400 i Nr 73, poz. 468 oraz z 1952 r. Nr 25, poz. 172) stanowi - jeśli chodzi o przedmiot rozpoznawanej sprawy - że zapis testamentowy na rzecz istniejącej osoby prawnej o tyle tylko będzie mieć skutek prawny, o ile zostanie zatwierdzony przez właściwą władzę.Powstaje pytanie, jaki obecnie zakres pojęciowy obejmuje termin "zapis" użyty w omawianej normie prawnej. Przy wyjaśnieniu tego zagadnienia nie jest przydatna zawarta w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną sugestia, jakoby w myśl art. VII przepisów wprowadzających prawo spadkowe należało pojęcie "zapisu" określać wyłącznie na podstawie zasad obowiązującego prawa spadkowego. Artykuł VII przep. wprow. prawo spadkowe nie ma bowiem w tym przedmiocie zastosowania, skoro art. 16 dekretu z dnia 7 lutego 1919 r. nie należy do tych nadal obowiązujących przepisów, które w swej treści zawierają powołanie się na przepisy uchylone lub odesłanie do przepisów prawa cywilnego, dotyczących przedmiotów unormowanych w prawie spadkowym. Nie chodzi zatem o wypadek, gdy norma prawna zawiera wskazanie - jako właściwego - przepisu, który następnie utracił moc obowiązującą. Tylko zaś tego rodzaju sytuację, gdy chodzi o odnalezienie i zastosowanie właściwego przepisu obowiązującego po uchyleniu poprzednio wskazanego, ma na względzie zarówno art. VII przep. wprow. prawo spadkowe, jak i podobne doń postanowienia zawarte w przepisach przejściowych innych aktów kodyfikacyjnych prawa cywilnego (jak np. art. XIII przep. wprow. przepisy ogólne prawa cywilnego, art. V § 1 przep. wprow. kodeks rodzinny, art. XIII przep. wprow. prawo rzeczowe i prawo o księgach wieczystych, art. XIV przep. wprow. kodeks zobowiązań).Rozważając powyższe zagadnienie należy natomiast mieć na uwadze, że dekret z dnia 7 lutego 1919 r. obowiązywał pierwotnie tylko na obszarze pozostającym pod rządem kodeksu cywilnego Napoleona, tj. na obszarze dawnego Królestwa zwanego "Kongresowym" (jak to stanowił art. 23 dekretu w brzmieniu obowiązującym w chwili wydania dwu rozporządzeń Rady Ministrów z dnia 20 kwietnia 1923 r. - Dz. U. Nr 47, poz. 325 i Nr 49, poz. 335 oraz przed nowelizacją przez rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 22 marca 1928 r. - Dz. U. Nr 38, poz. 372). Dekret ten posługiwał się zatem terminologią prawniczą tegoż kodeksu. W myśl zaś art. 1002, 1003 i 1010 kod. Nap. wyraz "zapis" oznaczał nie tylko tzw. zapis szczególny rzeczy (art. 1014), lecz także rozporządzenie testamentowe ustanawiające dziedzica bądź w postaci "zapisu ogólnego", gdy testator dawał jednej lub kilku osobom ogół majątku, jaki z chwilą śmierci pozostawi, bądź "zapisu pod tytułem ogólnym", gdy testator zapisywał ułamkową część całego swego majątku lub tylko majątku ruchomego czy nieruchomego. Tak więc zapis, jeśli był zapisem "ogólnym" lub "pod tytułem ogólnym", stanowił odpowiednik ustanowienia spadkobiercy w rozumieniu art. 98 obowiązującego prawa spadkowego.Nie jest przeto trafny pogląd wyrażony, jako ewentualny, w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną, jakoby obecnie przez zapis, a jakim mowa w art. 16 dekretu z dnia 7 lutego 1919 r., można byłoby rozumieć tylko zapis w rozumieniu art. 112 prawa spadkowego. Pogląd taki bowiem implicite zawierałby pozbawione jakiejkolwiek podstawy i nie do przyjęcia przekonanie, że nawet na obszarze dawnej mocy obowiązującej kodeksu cywilnego Napoleona nastąpiła istotna zmiana rzeczowego zakresu działania zawartej w art. 16 dekretu z dnia 7 lutego 1919 r. dyspozycji: warunek zatwierdzenia przez właściwą władzę administracyjną, jako przesłanka ważności zapisu, zostałby w sposób niejako automatyczny ograniczony tylko do zapisów sensu stricto. Taka istotna zmiana nie może jednak być dorozumiewana w podobny uproszczony sposób, zwłaszcza że prowadziłaby do niekonsekwentnych rozróżnień, nie dających się pogodzić z wyraźnymi celami tego dekretu. Tego rodzaju zmiana również nie zostałaby niewątpliwie przeoczona przez ustawodawcę przy okazji wydawania dekretu z dnia 22 października 1947 r. i rozciąganiu mocy obowiązującej dekretu z dnia 7 lutego 1919 r. na cały obszar Państwa, o czym już była wyżej mowa.W świetle powyższych rozważań na postawione pytanie nasuwa się nieuchronnie odpowiedź następująca: obecnie pod rządem prawa spadkowego z dnia 8 października 1946 r. przez wyraz "zapis" użyty w tytule oraz w treści dekretu o fundacjach i o zatwierdzaniu darowizn i zapisów z dnia 7 lutego 1919 r., a w szczególności w art. 16 tego dekretu, rozumieć należy zarówno zapis w rozumieniu art. 112 prawa spadkowego, jak i ustanowienie spadkobiercy w myśl art. 97 i 98 tego prawa.Staje się to tym bardziej znamienne w sytuacji wskazanej w art. 103 prawa spadkowego, gdy - jak w rozpoznawanym wypadku - przeznaczone oznaczonym osobom przez spadkodawcę poszczególne prawa majątkowe wyczerpywały cały spadek.Sąd Powiatowy nie miał na uwadze omawianego zagadnienia przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy i nie poczynił ustaleń co do tego, czy dokonany przez Marię G. zapis na rzecz Kościoła został zatwierdzony przez właściwy organ administracji. Organem takim jest obecnie Wydział do Spraw Wyznań Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Kielcach stosownie do § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 lipca 1949 r. w sprawie przekazania wojewódzkim władzom administracji ogólnej niektórych kompetencji władz naczelnych w zakresie fundacji, darowizn i zapisów (Dz. U. Nr 46, poz. 343) oraz art. 59 i 77 ustawy z dnia 25 stycznia 1958 r. o radach narodowych (Dz. U. Nr 5, poz. 16).Ustalenie w tym przedmiocie może mieć decydujący wpływ na treść postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku. Z tego więc względu zaskarżone postanowienie na skutek naruszenia art. 16 w związku z art. 2 dekretu o fundacjach i o zatwierdzaniu darowizn i zapisów oraz art. 336 § 2 k.p.c. ulega uchyleniu na mocy art. 398 i 384 k.p.c. w związku z art. 4 k.p.n. celem ponownego rozpoznania sprawy.