III CZP 17/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz. Sędziowie: W. Markowski, J. Pietrzykowski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa G. i Krystyny G. przeciwko Helenie M. i Tomaszowi M. o wydanie nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 23 listopada 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy przydzielenie spadkobiercom w wydanym w 1935 r. dekrecie dziedzictwa określonych nieruchomości z poświadczeniem z § 178 patentu cesarskiego o postępowaniu w sprawach niespornych z dnia 9 sierpnia 1854 r. (Dz. U. p. austr. nr 208) co do dokonać się mających wpisów oraz wykonanie tych wpisów - wyłącza zastosowanie art. LVIII przep. wprow. k.c. w przedmiocie uzupełnienia dekretu dziedzictwa przez wymienienie spadkobierców, którzy zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Wpisanie spadkobierców jako współwłaścicieli w ułamkowych częściach należącej do spadku nieruchomości rolnej na podstawie dekretu dziedzictwa, wydanego w trybie § 174 patentu cesarskiego w sprawach niespornych, oraz na podstawie poświadczenia co do treści wpisów - nie wyłącza, samo przez się, stosowania przepisów wprowadzających kodeks cywilny dotyczących zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a w szczególności art. LVI i LVII, chyba że spadkowa nieruchomość bądź wydzielona część takiej nieruchomości przypadała spadkobiercy w wyniku działania spadkowego, dokonanego przed przyznaniem spadku albo po przyznaniu spadku, ale przed dniem 5 lipca 1963 r.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 27.VII.1967 r. Sąd Powiatowy zobowiązał pozwanych do wydania powodom nieruchomości o powierzchni 1 ha 58 arów, stanowiących część parcel gruntowych wchodzących w skład nieruchomości 1wh 371 gm. kat. W.Z. Sąd Powiatowy ustalił, że sporna połowa nieruchomości 1wh 371 należała do Katarzyny F., matki pozwanej Heleny M. Katarzyna F. ustanowiła w testamencie swymi spadkobiercami syna Władysława F. i jego żonę Pelagię F., których zobowiązała do dokonania spłat pieniężnych na rzecz jej pozostałych dzieci. Katarzyna F. zmarła w dniu 11.VI.1934 r. Władysław i Pelagia F., stale zamieszkali we Francji, aktem notarialnym z dnia 17.VIII.1965 r. nr rep. A 11302, sporządzonym w Państwowym Biurze Notarialnym w Rzeszowie, odziedziczoną przez siebie połowę wyżej wymienionej nieruchomości darowali powodom Józefowi i Krystynie G. na zasadach ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej. Prawa obdarowanych małż. G. na podstawie tego aktu zostały ujawnione we właściwej księdze wieczystej, wobec czego Sąd Powiatowy uznał, że jako wpisani w księdze wieczystej właściciele, mogą oni skutecznie żądać wydania im przez pozwanych spornego gruntu, pozwani bowiem nie udowodnili, aby nabyli ten grunt przez zasiedzenie.Przy rozpoznaniu rewizji pozwanych i w związku z podniesionym przez nich zarzutem, że Władysław i Pelagia F. nie zachowali prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku po Katarzynie F., wobec czego dokonana przez nich w 1965 r. darowizna jest prawnie bezskuteczna - Sąd Wojewódzki na podstawie art. 391 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu budzące wątpliwości zagadnienie przytoczone w sentencji uchwały.Z dokumentów dołączonych do akt niniejszej sprawy oraz do akt sprawy Sądu Powiatowego w Rzeszowie sygn. IV Ns II 537-538/67 wynika, że Sąd Grodzki w Rzeszowie dekretem dziedzictwa z dnia 11.III.1935 r. A 294/34 przyznał spadek pozostały po Katarzynie F. na podstawie porządku dziedziczenia z testamentu Władysławowi F. i Pelagii F. po połowie i tym samym uznał pertraktację spadkową za ukończoną. W treści dekretu dziedzictwa uwidoczniono, że nieruchomy majątek spadkowy stanowi połowa realności 1wh ks. gr. gm. kat. W.Z.Na podstawie tego dekretu dziedzictwa Sąd Grodzki w Rzeszowie uchwałą z dnia 18.XII.1935 r. sygn. 1. hip. 1581/35 zarządził intabulację prawa własności połowy omawianej realności - w miejsce spadkodawczyni - na rzecz Władysława F. i Pelagii F. po połowie. Na miejsce Władysława i Pelagii F. wpisani zostali powodowie Józef i Krystyna G. na mocy wspomnianego już aktu darowizny z dnia 17.VIII.1965 r.W przedstawionym wyżej stanie faktycznym Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się wątpliwość co do tego, czy okoliczność, że Władysław i Pelagia F. byli wpisani w księdze wieczystej jako współwłaściciele przedmiotu darowizny na podstawie dekretu dziedzictwa z dnia 11.III.1935 r., wydanego przy uwzględnieniu testamentu Katarzyny F. i przy odpowiednim poświadczeniu co do treści wpisów, wyłącza zastosowanie art. LVIII przep. wprow. k.c. w kwestii uzupełnienia dekretu dziedzictwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Dla udzielenia odpowiedzi na pytanie przedstawione przez Sąd Wojewódzki decydujące znaczenie ma treść nie tylko art. LVIII przep. wprow. k.c., ale przede wszystkim art. LV i LVI tych przepisów. Z ostatnio wymienionych przepisów wynika, że spadkobierca żyjący w dniu 5 lipca 1963 r. zachowuje prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed tym dniem, jeżeli odpowiada jednemu z warunków wymienionych w art. LVI § 1 lub § 2 przep. wprow. k.c. Zasada ta dotyczy zarówno spadkobierców ustawowych, jak i spadkobierców testamentowych. Odnosi się ona tak do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r. w czasie obowiązywania prawa spadkowego, jak i do spadków otwartych przed dniem 1 stycznia 1947 r. tj. w czasie obowiązywania ustawodawstwa dzielnicowego.Od tej zasady istnieje wyjątek wprowadzony w art. LVII przep. wprow. na korzyść osób, które przed dniem 5 lipca 1963 r. nabyły do spadkobiercy udział w spadku.Drugiego wyjątku od omawianej zasady można dopatrzyć się w treści art. LXII § 1 przep. wprow. k.c. Z jego treści wynika, że pozostaje w mocy dział spadku, który nastąpił przed dniem 18 maja 1964 r., wobec czego spadkobierca zachowuje własność otrzymanego w wyniku działu spadkowego gospodarstwa rolnego bądź wydzielonej części takiego gospodarstwa, choćby nie odpowiadał warunkom art. LVI przep. wprow. k.c.Poza tymi wyjątkami wszyscy inni spadkobiercy gospodarstw rolnych należących do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r., żyjących w tej dacie, podlegają dyspozycji art. LVI przep. wprow. k.c. Przepis ten - jak już wyżej stwierdzono - dotyczy spadków otwartych zarówno pod rządem prawa spadkowego, jak i pod rządem przepisów obowiązujących przed dniem wejścia w życie tego prawa, przy czym przepisy wprowadzające kodeks cywilny nie czynią rozróżnienia pomiędzy ustawodawstwami obowiązującymi w poszczególnych dzielnicach i nie wprowadzają w tym zakresie żadnych wyjątków. Działanie przepisu art. LVI przep. wprow. k.c. nie jest zależne od tego, czy było lub nie było przeprowadzone postępowanie spadkowe według przepisów dotychczasowych - z zastrzeżeniem jedynie wyjątku co do dokonanego działu spadku, o czym już była mowa wyżej w związku z treścią art. LXII § 1 przep. wprow. k.c.Przechodząc do wymienionego przez Sąd Wojewódzki art. LVIII przep. wprow. k.c. należy przede wszystkim zauważyć, że jest on konsekwencją unormowania przewidzianego w art. LVI przep. wprow. k.c., nie może być więc interpretowany w oderwaniu od wymienionego ostatnio przepisu. Z zestawienia tych dwóch przepisów wynika, że we wszystkich wypadkach, w których mają zastosowanie ograniczenia przewidziane w art. LVI przep. wprow. k.c., orzeczenie dotyczące stwierdzenia praw do spadku, wydane przed dniem 5 lipca 1963 r., wymaga - dla wywołania skutków w stosunku do należącego do spadku gospodarstwa rolnego - uzupełnienia w sposób przewidziany w art. LVIII przep. wprow. k.c. Przepis ten mówi wprawdzie o "postanowieniu o stwierdzeniu praw do spadku", używa więc określenia z art. 69 dekretu o postępowaniu spadkowym z dnia 8.XI.1946 r., jednakże nie uzasadnia to wniosku, jakoby stosownemu uzupełnieniu podlegały jedynie postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku wydane według przepisów tego dekretu, skoro weryfikacja praw spadkobierców w zakresie zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego dotyczy również spadków otwartych w okresie obowiązywania ustawodawstw dzielnicowych.Przepis art. LVIII przep. wprow. k.c. należy więc rozumieć w ten sposób, że dotyczy on zarówno postanowień o stwierdzeniu praw do spadku przewidzianych w dekrecie o postępowaniu spadkowym, jak i takich orzeczeń wydanych przed wejściem w życie tego dekretu, które w ówczesnym stanie prawnym spełniały rolę podobną do postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku. Na to, że dekret dziedzictwa przewidziany w przepisach austriackiego patentu cesarskiego z dnia 9.VIII.1854 r., dotyczących postępowania w sprawach niespornych, jest odpowiednikiem polskiego postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku, wskazuje nie tylko podobieństwo i zbliżony cel obu tych orzeczeń, ale także treść art. 187 § 3 post. spadk., według którego stwierdzenie praw do spadku zastępowało uchwałę o przyznaniu praw do spadku przewidzianą w prawie dotychczasowym.Niewątpliwie między dekretem dziedzictwa a postanowieniem o stwierdzeniu praw do spadku zachodziły istotne różnice, wynikające z odmienności prawa materialnego i prawa formalnego (bliżej o tym - por. orz. SN z dnia 30.X.-13.XI.1962 r. I CO 15/62, OSPiKA 1963, poz. 283), niemniej jednak - wobec braku w tym względzie wyjątku w przepisach wprowadzających k.c. dotyczących zachowania prawa dziedziczenia gospodarstw rolnych - nie ma podstawy do przyjęcia, żeby wydanie dekretu dziedzictwa z poświadczeniem co do treści wpisów i wykonania tych wpisów miało wyłączać stosowanie art. LVIII przep. wprow. k.c., a w konsekwencji również stosowanie art. LVI przep. wprow. k.c. W szczególności pozbawione byłoby przekonywającego uzasadnienia poddanie dyspozycji tych przepisów postanowienia o stwierdzeniu praw do spadku, wydanego w czasie obowiązywania dekretu o postępowaniu spadkowym, lecz dotyczącego spadku otwartego pod rządem kodeksu cywilnego austriackiego z 1811 r. (art. 187 § 3 post. spadk.), wyłączenie zaś spod działania tych przepisów spadkobierców objętych dekretem przyznania spadku (dekretem dziedzictwa).Na tok przedstawionego wyżej rozumowania nie może mieć wpływu okoliczność, że spadkobiercy wymienieni w dekrecie dziedzictwa zostali, na podstawie stosownego poświadczenia, ujawnieni jako współwłaściciele we właściwej księdze wieczystej (gruntowej). Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 27.III.1965 r. III CO 5/65 (OSNCP 1965, poz. 180) wyjaśnił już, że okoliczność wpisania spadkobierców do księgi wieczystej sama przez się nie wyłącza dopuszczalności zastosowania przepisów wprowadzających kodeks cywilny co do zachowania prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Wyjaśnienie to, dotyczące wpisu na podstawie przeprowadzonego postępowania spadkowego w trybie ustawy hipotecznej z 1818 r., jest w pełni aktualne również w sytuacji, gdy podstawą wpisu spadkobiercy w księdze wieczystej (gruntowej) był dekret dziedzictwa. W obu bowiem sytuacjach zastosowanie ma przepis art. LVI przep. wprow. k.c.W związku jednak z treścią art. LXII § 1 przep. wprow. k.c. należy wyjaśnić, że przepis art. LVIII przep. wprow. k.c. nie będzie miał zastosowania wtedy, gdy dział spadku (dział dziedzictwa), sądowy lub pozasądowy, został przeprowadzony bądź przed przyznaniem spadku, bądź też po przyznaniu spadku (por. § 165-171 i § 174 patentu z 9.VIII.1854 r. o postępowaniu w sprawach niespornych). W takim bowiem wypadku dział spadku pozostaje w mocy w stosunku do spadkobierców, którzy w jego wyniku uzyskali nieruchomości wchodzące w skład spadkowego gospodarstwa rolnego.Udzielając odpowiedzi na przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne, Sąd Najwyższy wziął pod uwagę zarzut, przytoczony przez powodów w odpowiedzi na rewizję w związku z treścią art. XXIV przep. wprow. k.c. Zdaniem powodów małżonkowie F. mogliby na podstawie tego przepisu skutecznie dokonać darowizny również wtedy, gdyby ich prawa do darowanej nieruchomości podlegały weryfikacji według przepisów o zachowaniu prawa dziedziczenia gospodarstw rolnych. W razie trafności tego stanowiska przedstawione Sądowi Najwyższemu zagadnienie nie miałoby żadnego znaczenia dla wyniku sprawy, co w konsekwencji musiałoby skutkować odmowę udzielenia odpowiedzi.Stanowisko powodów nie jest jednak trafne, gdyż art. XXIV przep. wprow. k.c. ma zupełnie inną treść normatywną. Przepis ten nie dotyczy w ogóle ograniczeń dotyczących dziedziczenia gospodarstw rolnych, wyłącza natomiast ograniczenia dotyczące przeniesienia własności nieruchomości rolnej w razie nieodpłatnego nabycia własności nieruchomości rolnej lub udziału we współwłasności takiej nieruchomości od obywatela państwa obcego przez osobę fizyczną zamieszkałą w Polsce. Chodzi tu o ograniczenia zamieszczone w przepisach kodeksu cywilnego o przeniesieniu własności, w szczególności w art. 160-166 k.c. Natomiast ograniczenia dotyczące dziedziczenia gospodarstw rolnych zamieszczone w kodeksie cywilnym i jego przepisach wprowadzających odnoszą się również do spadkobierców będących obywatelami obcego państwa, szczególnie zaś uprawnienia takich spadkobierców wynikają z treści art. XXIII przep. wprow. k.c.