III CO 89/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross (sprawozdawca). Sędziowie: J. Majorowicz, F. Błahuta, J. Ignatowicz, Z. Trybulski, W. Bryl, Z. Masłowski.SentencjaSąd Najwyższy - z udziałem prokuratora Generalnej Prokuratury L. Karłowskiego - w sprawie z wniosku Wandy A. o dział spadku po Aleksandrze W., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 31 grudnia 1965 r. do rozstrzygnięcia składowi siedmiu SN:"Czy Sąd Najwyższy jest związany wnioskiem rewizji nadzwyczajnej kwestionującej postanowienie stwierdzające nabycie spadku?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następujących zasadę prawną:Sąd Najwyższy jest związany wnioskiem rewizji nadzwyczajnej kwestionującej postanowienie stwierdzające nabycie spadku. Uzasadnienie prawneRozpoznając przedstawione do rozstrzygnięcia pytanie prawne, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Kwestia zakresu, w jakim prawomocne orzeczenia podlegają kontroli Sądu Najwyższego wskutek wniesienia rewizji nadzwyczajnej została rozstrzygnięta pod rządem kodeksu postępowania cywilnego, który obowiązywał do dnia 31.XII.1964 roku, uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 1955 r. I CO 9/55. Uchwała ta ustaliła, że w powyższej sytuacji dokonuje się kontroli tylko w takim zakresie, w jakim orzeczenie zostało zaskarżone, tj. w granicach wniosku rewizji nadzwyczajnej.W uzasadnieniu powyższej uchwały stwierdzono m.in., że ze względu na istotę i swoistość rewizji nadzwyczajnej odpowiednie stosowanie przepisów o rewizji, jeżeli przepisy dotyczące rewizji nadzwyczajnej nie stanowią inaczej, nie może stanowić podstawy do rozszerzenia kognicji Sądu Najwyższego nawet wtedy, kiedy przy rozpoznawaniu zwykłej rewizji sąd nie byłby związany granicami jej wniosków.W związku ze zmianą przepisów, jaka nastąpiła po dacie tej uchwały, a w szczególności w związku z wejściem w życie kodeksu postępowania cywilnego z 17.XI.1964 roku, zachodzi potrzeba rozważenia, czy ustalona w tej uchwale zasada prawna jest nadal aktualna.Należy tu przede wszystkim zwrócić uwagę na inne ujęcie w nowym k.p.c. zastrzeżenia o niedopuszczalności odpowiedniego stosowania do rewizji nadzwyczajnej przepisów o rewizji. Podczas bowiem gdy art. 398 d. k.p.c., jak już wspomniano poprzednio, stanowił, że przepisy te stosuje się jeżeli nie stanowią inaczej przepisy rozdziału o rewizji nadzwyczajnej, art. 423 § 2 k.p.c. pozwala stosować w postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej przepisy o rewizji tylko wówczas, gdy "kodeks nie stanowi inaczej". Jest to więc ograniczenie dalej idące. Wyłącza ono bowiem odpowiednie stosowanie przepisów o rewizji nie tylko (jak to było poprzednio) wtedy, gdy wynika to z przepisów rozdziału o postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej, lecz także wtedy, gdy uzasadniają to inne przepisy, a zwłaszcza przepisy dotyczące "zwykłej" rewizji, jak również wtedy, gdy wynika to z samego charakteru i istoty rewizji nadzwyczajnej.Jeśli chodzi o postępowanie rewizyjne, to z tego punktu widzenia istotne znaczenie ma przepis art. 363 § 3 k.p.c., który w odróżnieniu od poprzedniego stanu prawnego stanowi, że gdy sąd rewizyjny może z urzędu rozpoznać sprawę w części nie zaskarżonej, to orzeczenie sądu pierwszej instancji - również w tej części - nie staje się prawomocne. W związku z takim unormowaniem, zarówno w wypadku, gdy sąd rewizyjny nie jest związany granicami rewizji (inaczej mówiąc, gdy stosownie do art. 381 § 2 k.p.c., niezależnie od treści wniosku rewizji, zaskarżony jest cały wyrok), jak również w sytuacji przewidzianej w art. 384 k.p.c. wyrok jest nieprawomocny w całości; to właśnie usprawiedliwia rozszerzony zakres kognicji sądu rewizyjnego, a zarazem uniemożliwia rozciągnięcie tej zasady na całkowicie odmienną, a więc w świetle przepisów kodeksu (art. 423 § 1 k.p.c.) wyłączającą taką możliwość sytuację, w której również po wniesieniu rewizji nadzwyczajnej wyrok pozostaje nadal prawomocny nawet w części zakwestionowanej wnioskiem rewizji nadzwyczajnej, a tym bardziej poza granicami tego wniosku.Szczególny charakter postępowania z rewizji nadzwyczajnej uwypuklają postanowienia art. 423 § 2 k.p.c. wyłączające szereg czynności stron, które ustawodawca uznał w tym postępowaniu za niedopuszczalne właśnie ze względu na to, że do czasu uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej zaskarżone nią orzeczenie nie traci cechy prawomocności.Nie można wreszcie pominąć ujęcia w nowym k.p.c. przepisów o rewizji nadzwyczajnej, objętych działem o środkach odwoławczych, w odrębnym dziale, co na tle argumentów wysuwanych w toku dyskusji nad unormowaniem rewizji nadzwyczajnej w projekcie kodeksu postępowania cywilnego wyraźnie wskazuje na intencję podkreślenia odmienności rewizji nadzwyczajnej od zwykłych środków odwoławczych.W świetle przytoczonych rozważań istotne znaczenie przypisać należy nie mającemu odpowiednika w dawnym k.p.c. przepisowi art. 420 § 2 k.p.c., według którego Sąd Najwyższy nie jest związany podstawami rewizji nadzwyczajnej. Wyraźne bowiem unormowanie w k.p.c. tej kwestii, rozstrzyganej poprzednio w sposób identyczny mimo braku odpowiedniego przepisu, stanowi konsekwencję wykazanego wyżej założenia, że zasady obowiązujące w tym zakresie w zwykłym postępowaniu rewizyjnym nie mogą tu być miarodajne, i tym samym wyłącza możliwość rozszerzenia w drodze analogii kognicji Sądu Najwyższego poza granice wniosku rewizji nadzwyczajnej.Odmienne stanowisko, nie znajdujące oparcia w przepisach prawa, byłoby też nie do przyjęcia ze względu na zasadniczą różnicę, jaka zachodzi pomiędzy kryteriami, które stosują organy powołane do wnoszenia rewizji nadzwyczajnej przy podejmowaniu decyzji o wystąpieniu z tym środkiem, a zasadami obowiązującymi Sąd Najwyższy przy rozpoznawaniu rewizji nadzwyczajnej. Różnica ta musi prowadzić do wniosku, że przyznanie Sądowi Najwyższemu prawa wychodzenia poza granice wniosków rewizji nadzwyczajnej nie dałoby się pogodzić z ujęciem istoty tego nadzwyczajnego środka w kodeksie postępowania cywilnego.Jak wynika z tego, co powiedziano poprzednio, zmiana stanu prawnego nie tylko nie pozbawiła aktualności zasady prawnej objętej wymienioną na wstępie uchwałą składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 3 czerwca 1955 r., lecz przeciwnie, daje podstawę do dalszych argumentów, które w sposób przekonywający przemawiają za jej słusznością.Związanie Sądu Najwyższego granicami wniosku rewizji nadzwyczajnej nie oznacza, by od zasady tej nie były dopuszczalne wyjątki. Mogą one jednak wchodzić w rachubę tylko wtedy, gdy rozstrzygnięcie zawarte w orzeczeniu zaskarżonym rewizją nadzwyczajną jest ze swej istoty do tego stopnia niepodzielne, że ograniczenie skutków rewizji nadzwyczajnej do jego części nie byłoby logicznie do przyjęcia. Dopuszczenia takiego wyjątku nie mogą natomiast usprawiedliwiać argumenty z zakresu tzw. ekonomii procesowej, celowości itp., które muszą ustąpić przed zasadami, na których oparta jest rewizja nadzwyczajna, zasadami ustalonymi z należytym uwzględnieniem społecznej wagi instytucji prawomocności orzeczeń.Oceniając pod tym kątem postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, uznać należy, że jego istota nie daje sama przez się podstaw do dopuszczenia wyjątku od wymienionej wyżej zasady. W szczególności nie można dopatrzyć się takiej podstawy w przepisie zdania drugiego art. 677 § 1 k.p.c., który zgodnie z utrwaloną poprzednio praktyką stanowi, że postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku powinno wymieniać wszystkich spadkobierców, którym spadek przypadł, jak również wysokość ich udziałów. Przepis ten oznacza bowiem tylko, że postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku w ostatecznym wyniku powinno obejmować wszystkich spadkobierców, nie wyłącza natomiast jego częściowej tylko korektury, jeżeli wniosek rewizji nadzwyczajnej tylko tego dotyczy, a postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku w części pozostałej zachowuje swą prawomocność.Nadmienić przy tym należy, że pogląd odmienny byłby również z tego powodu nie do przyjęcia, że pozostawałby w kolizji z treścią art. 679 § 1 k.p.c., który zastrzega, że wszystkie zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku mogą być dokonywane tylko w postępowaniu o uchylenie lub zmianę takiego postanowienia, a więc w szczególnym postępowaniu unormowanym w dziale IV rozdz. 2 oddz. 5 k.p.c. i z zastosowaniem przepisów tego oddziału. Rewizja zaś nadzwyczajna nie powoduje wszczęcia postępowania tego rodzaju i już z tego choćby względu prowadzenie go w zakresie, którego wniosek rewizji nadzwyczajnej nie uzasadnia, nie może być uznane za dopuszczalne.Z tych zasad Sąd Najwyższy na przedstawione do rozstrzygnięcia pytanie prawne postanowił udzielić odpowiedzi wyrażonej w sentencji.