VI KZP 56/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes F. Wróblewski.Sędziowie: K. Grzebuła, A. Kafarski (sprawozdawca), T. Krokosz, A. Pyszkowski, K. Wagner, J. Zembaty.Prokurator Generalnej Prokuratury: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Jana B. i innych, oskarżonych z art. 290 § 2 k.k., po rozpoznaniu w dniu 16 marca 1967 r. przedstawionych do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 k.p.k. przez skład zwykły Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 7 grudnia 1966 r. zagadnień prawnych wymagających zasadniczej wykładni ustawy:"1) Czy przez czynność sprzeciwiającą się lub mającą się sprzeciwiać ustawie, o której mowa w art. 290 § 2 k.k., należy rozumieć takie działanie sprawcy, które jest sprzeczne z przepisami prawnymi regulującymi od strony merytorycznej i trybu postępowania daną dziedzinę, w ramach której urzędnik działa, czy też chodzi tu także o działanie zabronione w kodeksie karnym lub innych ustawach karnych?2) Czy pojęcie "ustawa" w rozumieniu art. 290 § 2 k.k. oznacza jedynie akt normatywny ogłoszony w Dzienniku Ustaw, a zatem ustawę, dekret i rozporządzenie, czy też odnosi się także do zarządzeń i instrukcji ogłoszonych w Monitorze Polskim bądź w Dziennikach Urzędowych?"po wysłuchaniu wniosku prokuratora i obrońcy oskarżonego Henryka J.uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneI. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zarysowały się dwa poglądy na to, jak należy rozumieć użyty w art. 290 § 2 k.k. zwrot "czynność, która sprzeciwia się lub ma się sprzeciwiać ustawie". W nie publikowanych bowiem wyrokach z dnia 3 września 1958 r. I K 862/57 i z dnia 23 lutego 1959 r. I K 5/58 Sąd Najwyższy wypowiedział się, że za "czynność, która sprzeciwia się lub ma się sprzeciwiać ustawie, należy uważać czynność zabronioną również przez ustawę karną". Natomiast w wielu innych wyrokach (np. z dnia 12 listopada 1960 r. I K 959/59, opublikowanym w "Nowym Prawie" zeszyt Nr 4 z 1961 r., i nie publikowanych: z dnia 9 maja 1959 r. I K 562/58, z dnia 20 stycznia 1959 r. III K 1304/58 i z dnia 1 czerwca 1960 r. III K 395/59), Sąd Najwyższy wyraził pogląd przeciwny, a mianowicie, że użyty w art. 290 § 2 k.k. zwrot "czynność, która sprzeciwia się lub ma się sprzeciwiać ustawie" nie ma na względzie czynów określonych jako przestępstwa w kodeksie karnym i w innych ustawach karnych.Ten ostatni pogląd jest trafny. Wynika to z następujących przesłanek.Według uzasadnienia Komisji Kodyfikacyjnej do kodeksu karnego z 1932 r. czynność sprzeczna z ustawą oznacza czynność sprzeczną z obowiązkiem urzędnika opartym na ustawie. Ustawa może te obowiązki określić wprost, jak np. w art. 229 § 2 k.p.k., stanowiącym o obowiązku zawiadomienia o przestępstwie ściganym z urzędu, lub w art. 26 ustawy z dnia 17 lutego 1922 r. o państwowej służbie cywilnej (jednolity tekst: Dz. U. z 1949 r. Nr 11, poz. 72), zabraniającym pracownikowi państwowemu przyjmowania darów w związku z jego stanowiskiem urzędowym. Określenie obowiązków może też nastąpić przez unormowanie strony merytorycznej i trybu postępowania w danej dziedzinie, nakazujące urzędnikowi podejmowanie czynności zgodnych z ustawą albo zakazujące podejmowania czynności z ustawą sprzecznych. I tak np. rozporządzenie Ministra Komunikacji i Spraw Wewnętrznych z dnia 1 października 1962 r. w sprawie ruchu na drogach publicznych (Dz. U. Nr 61, poz. 295) określa m.in. warunki wydawania i cofania praw jazdy; podobnie określa ustawa warunki wydawania i cofania zezwoleń na wykonywanie przemysłu, rzemiosła, handlu i niektórych usług przez jednostki gospodarki nie uspołecznionej (Dz. U. z 1958 r. Nr 45, poz. 224 z późniejszymi zmianami).Nie ulega wątpliwości, że ani kodeks karny, ani inne ustawy karne materialne nie formułują i nie mogą formułować poszczególnych rodzajów bardzo zróżnicowanych czynności w sferze obowiązków urzędniczych, jak również nie mogą wytyczać nawet najbardziej ogólnie zakresu tych obowiązków.Prawo karne ma bowiem zupełnie inne zadania, które spełnia przez określenie warunków stosowania przewidzianych w nim środków przymusu państwowego, a więc kar oraz środków zabezpieczających, poprawczych lub wychowawczych w związku z czynami, których sprawca się dopuszcza, mimo że są one zabronione przez ustawę karną. Ustawa karna chroni w ten sposób określone interesy społeczne. Spełniając tę swoją rolę ochronną, przewiduje ona m.in. kary za naruszenie w pewnych wypadkach powinności służbowych, ale nie precyzuje ich treści i zakresu; prawo określa te powinności w innych swoich dziedzinach. Uwzględniając więc powyższe wywody oraz powołane na wstępie uzasadnienie Komisji Kodyfikacyjnej, trzeba przyjąć, że przez "czynność, która sprzeciwia się lub ma się sprzeciwiać ustawie", o której mówi art. 290 § 2 k.k., nie należy rozumieć czynów zabronionych pod groźbą kary.Wykonanie przez urzędnika czynności sprzeciwiającej się ustawie i przyjęcie za to korzyści majątkowej lub osobistej albo jej obietnicy może natomiast być zbieżne z dyspozycją przestępstwa określonego w innym przepisie karnym, a w szczególności w art. 286 § 2 k.k. W wypadku takim o kwalifikacji prawnej czynu rozstrzygają ogólne przyjęte w kodeksie karnym reguły wyłączania się ocen prawnych określonego czynu zabronionego przez ustawę pod groźbą kary (art. 36 k.k.). Należy przy tym pamiętać o generalnej naturze przepisu art. 286 k.k., obejmującego działanie lub zaniechanie urzędnika, grożące konkretnie interesowi publicznemu lub prywatnemu przez przekroczenie władzy lub niedopełnienie obowiązków służbowych, oraz o szczególnym unormowaniu przez art. 290 k.k. sprzedajności urzędnika.II. Pojęcie "ustawa" było już wyjaśnione w kilku wyrokach Sądu Najwyższego (np. I K 959/59, I K 562/58 i III K 1304/58). Podzielając poglądy wyrażone w tych orzeczeniach i uogólniając je, należy przyjąć, że termin "ustawa" użyty w art. 290 § 2 k.k. odpowiada pojęciu aktu normatywnego będącego ustawą lub czerpiącemu swoją moc obowiązującą z upoważnienia ustawy, wydanego przez właściwy organ na podstawie i w granicach określonych tym upoważnieniem - oczywiście z wyjątkiem ustaw karnych (vide ustęp I niniejszego uzasadnienia).Pojęcie zatem "ustawa" w rozumieniu prawa karnego jest węższe niż np. w prawie cywilnym (por. art. XVI przepisów wprowadzających kodeks cywilny).Dodać nadto należy, że prawidłowe sformułowanie zarzutu w akcie oskarżenia i czynu przypisanego w wyroku jako przestępstwa z art. 290 § 2 k.k. powinno wskazywać na to, jakiej konkretnie "ustawie" czynność urzędnika sprzeciwiała się lub miała się sprzeciwiać.