VI KZP 68/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Pyszkowski.Sędziowie: K. Grzebuła, A. Kafarski (współsprawozdawca), T. Krokosz, J. Matysiak (sprawozdawca), K. Wagner, J. Zembaty.Prokurator Generalnej Prokuratury T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie nieletniego Ryszarda W., podejrzanego z art. 215 k.k., po rozpoznaniu w dniu 9 czerwca 1967 r. przedstawionych przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu-Ośrodek Zamiejscowy w Kaliszu postanowieniem z dnia 16 grudnia 1965 r. a następnie przekazanych powiększonemu składowi Sądu Najwyższego przez skład zwykły postanowieniem z dnia 16 kwietnia 1966 r. następujących kwestii wymagających zasadniczej wykładni ustawy:"1. Czy na postanowienie sędziego dla nieletnich, umarzające śledztwo lub dochodzenie w trybie art. 478 § 2 k.p.k. służy zażalenie tylko prokuratorowi, a nie służy nieletniemu podejrzanemu?2. Czy w postępowaniu przed sędzią dla nieletnich nieletni - musi mieć obrońcę, a jeżeli tak to w jakim stadium tego postępowania ma być ustanowiony obrońca - czy też nieletni ten musi mieć obrońcę tylko przed sądem dla nieletnich w myśl art. 79 § 1 lit. a) k.p.k.?"po wysłuchaniu wniosku prokuratora, na podstawie art. 30 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54)uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneI. Księga XI kodeksu postępowania karnego zawiera przepisy normujące postępowania szczególne, a między nimi postępowanie w sprawach nieletnich. Do tych postępowań szczególnych mają zastosowanie normy zawarte w "Przepisach ogólnych" oraz w księgach I-X k.p.k. Księga XI wprowadza tylko właściwe dla danego rodzaju postępowania szczególnego określone odstępstwa.Sposób prowadzenia śledztwa i dochodzenia w sprawach nieletnich nie został w ustawie (w rozdziale II księgi XI) szczegółowo unormowany. Sędzia dla nieletnich, prowadząc śledztwo, stosuje zatem przepisy art. 233-2457 k.p.k. ze zmianami wynikającymi z art. 476-478 k.p.k. Tak np. art. 477 k.p.k. wylicza pewne czynności, które w postępowaniu przeciwko nieletniemu muszą być dokonane niezależnie od czynności prowadzonych w każdym postępowaniu przygotowawczym.Z tego, co wyżej powiedziano wynika, że w sprawach nieletnich ma zastosowanie art. 3 k.p.k. Wobec tego postępowanie przygotowawcze w sprawach przeciwko nieletniemu umarza się tak, jak każde postępowanie karne, a nadto przez sędziego dla nieletnich z przyczyn wskazanych w art. 478 k.p.k. Przepis ten upoważnia sędziego dla nieletnich do umorzenia dochodzenia lub śledztwa z powodów wymienionych w art. 49 k.p.k., mimo że normalnie z tych przyczyn umorzyć może postępowanie tylko prokurator i sąd, a nadto wtedy, jeżeli orzeczenie środków wychowawczych lub poprawczych jest niecelowe ze względu na orzeczone już w innej sprawie środki.Z tych względów przepisy ogólne kodeksu postępowania karnego o zażaleniach mają w zasadzie zastosowanie również w postępowaniu przeciwko nieletnim. Postępowanie przygotowawcze w tych sprawach prowadzi jednak nie prokurator, lecz sędzia dla nieletnich. W związku z tym ustawa, dając temu sędziemu prawo umorzenia postępowania przygotowawczego, musiała uregulować kwestię zaskarżalności jego postanowień przez prokuratora. Kwestię tę rozwiązała w ten sposób, że w art. 478 § 4 k.p.k. przyznała prokuratorowi prawo zaskarżania tych postanowień.Przed wejściem w życie ustawy z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania karnego (Dz. U. Nr 38, poz. 348) zagadnienie to regulował przepis art. 505 k.p.k., który prawo zaskarżania omawianych postanowień dawał prokuratorowi lub oskarżycielowi prywatnemu. Cytowana ustawa pozbawiła tego prawa oskarżyciela prywatnego (patrz w tej kwestii uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 25 października 1962 r. VI KO 4/62 - OSNKW z 1963 r. z. 6, poz. 113), a w wyniku tego także pokrzywdzonego.Ustawa z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania karnego, regulując we wskazany wyżej sposób zaskarżalność postanowień o umorzeniu postępowania przygotowawczego, nie stanowi wyraźnie o tym, czy prawo zaskarżania tęgo rodzaju postanowień przysługuje podejrzanemu nieletniemu.W związku z brzmieniem art. 478 § 4 k.p.k. wydawałoby się, że zagadnienie dopuszczalności zaskarżania postanowienia o umorzeniu postępowania przez sędziego dla nieletnich należałoby rozwiązać, stosując wykładnię a contrario. Wykładnia ta prowadziłaby do wniosku, że prawo zaskarżania omawianego postanowienia nie służy nieletniemu. Wspomniana wykładnia pomijałaby jednak, że postanowienie sędziego dla nieletnich o umorzeniu postępowania przygotowawczego może krzywdzić nieletniego. Nastąpiłoby to w szczególności w wypadku umorzenia postępowania na podstawie art. 478 § 3 k.p.k. z powodu znikomego społecznego niebezpieczeństwa czynu, którego nieletni w rzeczywistości nie popełnił. Wystąpić to może również przy umorzeniu postępowania z powodu niecelowości orzeczenia środków wychowawczych lub poprawczych z uwagi na orzeczone już w innej sprawie względem nieletniego tego rodzaju środki. Umorzenie bowiem postępowania ze wskazanej ostatnio przyczyny, jeśli nieletni nie popełnił czynu, co do którego zostało umorzone postępowanie, może pociągnąć dla niego dalsze niekorzystne następstwa, a między innymi odmowę warunkowego zwolnienia go z zakładu poprawczego (art. 75 § 1 k.k.), w którym został umieszczony w wykonaniu wcześniejszego orzeczenia.W konkluzji należy stwierdzić, że niektóre z postanowień sędziego dla nieletnich umarzających postępowanie przygotowawcze mogą naruszać prawa nieletniego. W takiej sytuacji podejrzany dorosły i podejrzany nieletni, przeciwko któremu prowadzi postępowanie przygotowawcze prokurator na podstawie art. 479 § 2 k.p.k., mają z mocy art. 2457 k.p.k. prawo zaskarżania postanowień o umorzeniu postępowania. W tej sytuacji przyjęcie odmiennej zasady w kwestii dopuszczalności zaskarżania przez nieletniego postanowień o umorzeniu postępowania przygotowawczego prowadzonego przez sędziego dla nieletnich byłoby niczym nie uzasadnione i stanowiłoby ograniczenie jego praw do obrony - tym bardziej jaskrawe, że ustawa w szeregu przepisów (np. w art. 79 § 1 lit. d), art. 80, 362 i 486 § 1 k.p.k.) wprowadziła zasady zapewniające nieletniemu jak najlepsze warunki obrony jego praw.W konsekwencji dotychczasowych rozważań należy uznać, że na postanowienie sędziego dla nieletnich umarzające na podstawie art. 478 § 2 lub § 3 k.p.k. śledztwo albo dochodzenie służy zażalenie prokuratorowi, a nieletniemu, jego obrońcy oraz osobom wymienionym w art. 262 k.p.k. wtedy, gdy prawa nieletniego zostały naruszone.II. Śledztwo lub dochodzenie w sprawach nieletnich prowadzi nie prokurator lub organ działający na zlecenie prokuratora albo jedynie pod jego nadzorem (art. 235, art. 2458 § 3, art. 24514 k.p.k.), lecz - z wyjątkiem wypadku, gdy przeciwko nieletniemu wszczęto sprawę wespół z dorosłym - sędzia dla nieletnich (art. 476 § 1 i art. 479 § 2 k.p.k.).Ze swoistego unormowania postępowania przygotowawczego prowadzonego przez sędziego dla nieletnich wynika, jak to już wyżej wspomniano, że jedynie część przepisów zawartych w księdze VI k.p.k., normujących postępowanie przygotowawcze, ma zastosowanie w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym przez sędziego dla nieletnich.Z art. 80 § 2 k.p.k. wynika, że jeżeli w toku śledztwa lub dochodzenia oskarżony nieletni nie ma obrońcy z wyboru (art. 79 § 1 k.p.k.), należy mu wyznaczyć obrońcę z urzędu. Z dobrodziejstwa wskazanego w art. 80 § 2 k.p.k. korzysta każdy nieletni, przeciwko któremu śledztwo prowadzi prokurator na podstawie art. 479 § 2 k.p.k.W punkcie pierwszym zostało już wykazane, że niektóre z postanowień sędziego dla nieletnich mogą naruszać prawa nieletniego. Przykładu orzeczeń mogących naruszać jego prawa dostarcza również art. 481 k.p.k., przewidujący dopuszczalność zastosowania względem nieletniego w toku postępowania przygotowawczego prowadzonego przez sędziego dla nieletnich środków zapobiegających uchylaniu się od sądu. Dlatego, skoro w toku postępowania przygotowawczego prowadzonego przez sędziego dla nieletnich mogą być podejmowane postanowienia naruszające prawa nieletniego, musi on korzystać w tym postępowaniu z pomocy obrońcy. Przemawia za tym dodatkowo wskazana już okoliczność, że nieletni, przeciwko któremu śledztwo prowadzi prokurator, korzysta z pomocy obrońcy, i że brak jest jakichkolwiek logicznie uzasadnionych przyczyn, aby położenie nieletniego w tym zakresie miało być gorsze jedynie dlatego, że przeciwko niemu postępowanie przygotowawcze prowadzi sędzia dla nieletnich.Do przytoczonych już argumentów trzeba jeszcze dodać, że fakt, iż nieletni ma rodziców lub opiekunów, niczego nie zmienia w omawianym zakresie, albowiem osoby te w pewnych wypadkach mogą nie chcieć lub z różnych przyczyn nie móc wykonywać swych praw w interesie nieletniego.Rozstrzygnięcie, że nieletni w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym przez sędziego dla nieletnich winien korzystać z pomocy obrońcy - powoduje powstanie następnego zagadnienia. Zagadnienie to sprowadza się do kwestii, od jakiego momentu w tym postępowaniu nieletni powinien korzystać z tej pomocy.W postępowaniu przygotowawczym, toczącym się na podstawie przepisów księgi VI k.p.k., moment ten jest określony ściśle, gdyż łączy się z wydaniem postanowienia o przedstawieniu zarzutów (art. 237 i 2459 k.p.k.), albowiem od tej chwili powstaje możliwość działania obrońcy w postępowaniu przygotowawczym (art. 242 i 243 k.p.k.). Instytucji jednak przedstawienia zarzutów nie przewiduje rozdział II księgi XI k.p.k., normujący postępowanie w sprawach nieletnich.Nie można też instytucji tej uregulowanej przepisami o postępowaniu przygotowawczym, przenieść na grunt postępowania przeciwko nieletnim. Wynika to z tego, że konkretyzacja zarzutów w postępowaniu przeciwko nieletnim następuje dopiero w postanowieniu zamykającym śledztwo lub dochodzenie, gdy tymczasem zamknięcie postępowania przygotowawczego (art. 244 i 2459 k.p.k.) następuje w stosunku do czynów objętych postanowieniem o przedstawieniu zarzutów. Miejsce zatem przedstawienia zarzutów zajmuje przewidziane w art. 478 k.p.k. postanowienie sędziego dla nieletnich zamykające śledztwo lub dochodzenie, po którym następuje wyznaczenie rozprawy głównej lub posiedzenia niejawnego dla zastosowania środków wychowawczych (art. 342 § 2 lit. a, b, d oraz 342 § 2 lit. a) k.p.k.).Przyjęcie, że obowiązek wyznaczenia obrońcy nieletniemu powstaje dopiero po wydaniu postanowienia o zamknięciu śledztwa lub dochodzenia, zapewniałoby nieletniemu pomoc obrońcy jedynie w postępowaniu przed sądem dla nieletnich, pozbawiłoby go jej natomiast w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym przez sędziego dla nieletnich, mimo że, jak to już zostało wykazane, pomoc taka w tym postępowaniu jest konieczna.W tych warunkach za moment, w którym winno nastąpić wyznaczenie obrońcy dla nieletniego w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym przez sędziego dla nieletnich, należy przyjąć chwilę, w której obrońca może podjąć działalność w interesie nieletniego, którego prawa przez czynności sędziego dla nieletnich mogły zostać naruszone lub mogą być naruszone.Ta ogólna wskazówka wymaga konkretyzacji przez przykładowe wskazanie kilku wypadków, w których wyznaczenie obrońcy w toku postępowania przygotowawczego prowadzonego przez sędziego dla nieletnich winno nastąpić. Artykuły 244 i 2459 k.p.k. dają obrońcy prawo udziału przy zaznajomieniu podejrzanego ze wszystkimi zebranymi w toku postępowania przygotowawczego materiałami dowodowymi i zgłaszania wniosków dowodowych zmierzających do uzupełnienia śledztwa lub dochodzenia.Przepisy te, zapewniając udział obrońcy we wskazanych czynnościach w postępowaniu przygotowawczym, mają na celu nie tylko realizację praw do obrony w tym stadium postępowania karnego, ale również służyć mają temu, aby na skutek uzupełnienia postępowania przygotowawczego nikt nie stanął przed sądem, jeśli zebrane co do niego dowody nie dają dostatecznej podstawy do postawienia go w stan oskarżenia, albo aby podejrzany nie został oskarżony o przestępstwo cięższe. Realizacja tych celów w postępowaniu przygotowawczym w sprawach nieletnich prowadzonym przez sędziego dla nieletnich jest równie ważna jak w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym na podstawie przepisów zawartych w księdze VI k.p.k. Z uwagi na to należy przyjąć, że przed wydaniem przez sędziego dla nieletnich postanowienia o zamknięciu śledztwa lub dochodzenia winien być wyznaczony obrońca z urzędu, aby po zapoznaniu się z zebranymi materiałami dowodowymi mógł zgłosić wnioski o przeprowadzenie nowych dowodów przemawiających za nieletnim.Była już mowa o tym, że postanowienie o umorzeniu postępowania wydane przez sędziego dla nieletnich może naruszać prawa nieletniego i że prawa te może naruszać postanowienie o zastosowaniu środków zapobiegających uchylaniu się od sądu. W wypadkach wydania tego rodzaju postanowień należy więc wyznaczyć nieletniemu obrońcę, aby mógł on podjąć potrzebne kroki w obronie nieletniego.