III CZP 42/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, H. Dąbrowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Salomei F. przeciwko Ludwice H. o zniesienie współwłasności nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 27 lutego 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy w świetle obowiązujących przepisów istnieje możliwość dokonania zniesienia współwłasności nieruchomości o powierzchni poniżej 8 ha przez podział fizyczny w wypadku, gdy przed dniem 5.VII.1963 r. na nieruchomości tej zorganizowane zostały dwa odrębne gospodarstwa rolne, odpowiadające obszarowo udziałom poszczególnych współwłaścicieli, a uczestnicy postępowania poza tym, co im przypada z tej nieruchomości, nie są właścicielami żadnych innych gruntów, bądź też są, ale o powierzchni poniżej 2 ha, i strony obecnie godzą się na ten faktyczny podział?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W wypadku gdy przed 5 lipca 1963 r. współwłaściciele zorganizowali odrębne gospodarstwo rolne na wspólnej nieruchomości, podział tej nieruchomości jest dopuszczalny bez zachowania wymagań przewidzianych w art. 163 w związku z art. 213 k.c..Uzasadnienie faktycznePrzedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne dotyczy istotnej kwestii zasięgu przepisów wprowadzających kodeks cywilny w sprawach dotyczących zniesienia współwłasności nieruchomości rolnych. Zagadnienie to wiąże się również z kwestią zakresu obowiązywania uchwały Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1963 r. (M.P. Nr 83, poz. 404), zawierającej wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawie stosowania przepisów art. 78, 82-85 i 90 prawa rzeczowego po wejściu w życie przepisów kodeksu cywilnego.Uchwała ta, powołując się na brzmienie i cel społeczno-gospodarczy ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych, uznała umowy o podział gospodarstwa rolnego quo ad usum za sprzeczne z prawem i nieważne, choćby nawet podział był dokonany z zachowaniem norm obszarowych. Ponadto dotyczyła ona wszelkich podziałów faktycznych gospodarstw rolnych bez względu na datę dokonania takich podziałów.Wytyczne Sądu Najwyższego z dnia 29 września 1963 r., aczkolwiek dotyczyły wykładni uchylonych obecnie przez kodeks cywilny artykułów 78, 82-85 i 90 prawa rzeczowego, nie straciły - jak to już niejednokrotnie zwracał uwagę Sąd Najwyższy, m.in. w uchwale z dnia 4.II.1967 r. III CZP 110/66 (OSNCP 1967 r. poz. 122) - na aktualności również po wejściu w życie kodeksu cywilnego, a to wobec przyjęcia przez ustawodawcę w kodeksie cywilnym podobnych zasad ograniczających podział gospodarstw rolnych. Jeżeli jednak chodzi o zasięg działania tych wytycznych w odniesieniu do dawnych faktycznych podziałów gospodarstw rolnych powstałych przed dniem 5 lipca 1963 r., a więc przed wejściem w życie ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych, to stwierdzić należy, że zasięg wytycznych w świetle przepisów wprowadzających kodeks cywilny podlega obecnie ograniczeniu. W licznych bowiem przepisach wprowadzających ustawodawca dał wyraz swemu stanowisku niewzruszania - o ile to możliwe - sytuacji faktycznych długoletnich posiadaczy nieruchomości rolnych. Wynika to w szczególności z art. XLIV, LVI § 1, LX § 2 przep. wprow. k.c. oraz z § 2 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304).Stąd też w uchwale z dnia 4 lutego 1967 r. III CZP 110/66 (OSNCP 1967 r. poz. 122) Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że umowy o podział quo ad usum nieruchomości rolnych zawarte przed dniem 5 lipca 1963 r. zachowują moc również po tej dacie.Przedstawione wyżej założenia kodeksu cywilnego oraz rozporządzenia wykonawczego z dnia 28 listopada 1964 r. w stosunku do istniejących od dawna faktycznych stanów na gruncie są wskazówką interpretacyjną również dla rozstrzygnięcia niniejszego zagadnienia.Przepisy wprowadzające kodeks cywilny nie regulują w ogóle spraw dotyczących zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej, gdy faktyczny podział nastąpił już dawniej, i nie zawierają przepisu analogicznego jak przy dziale spadku. Jeżeli bowiem chodzi o dział spadku, to art. LX § 2 dopuszcza odstąpienie od zachowania norm obszarowych w wypadku, gdy kilku spadkobierców użytkuje osobiście wydzielone części gospodarstwa należącego do spadku przed dniem 5 lipca 1963 r., a podział gospodarstwa między nimi nie jest dopuszczalny według przepisów o podstawowej normie obszarowej. Niemniej jednak przedstawione wyżej stanowisko ustawodawcy, któremu dał on wyraz w przepisach wprowadzających kodeks cywilny w stosunku do istniejących przed 5 lipca 1963 r. starych stanów faktycznych na gruncie, a wyrażające się w tendencji do niewzruszenia - o ile to możliwe - sytuacji faktycznych długoletnich posiadaczy nieruchomości rolnych, uzasadnia szerszą wykładnię art. LX § 2 przep. wpr. k.c. Za słusznością takiej właśnie wykładni przemawia również § 2 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304), który za gospodarstwo rolne uznaje również zespół gruntów pochodzących z dwóch lub więcej nieruchomości rolnych, stanowiących współwłasność kilku osób, jeżeli przed dniem 5 lipca 1963 r. zespół tych gruntów stanowił odrębną całość gospodarczą, zorganizowaną przez współwłaściciela w ramach jego udziału we współwłasności poszczególnych nieruchomości rolnych. Treść tego przepisu wskazuje na konieczność zastosowania zasady niewzruszenia długoletnich stanów posiadania na gruncie nie tylko przy dziale spadku, ale również w razie zniesienia współwłasności nieruchomości rolnych.Z treści § 2 ust. 3 rozp. Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. wynika bowiem w konsekwencji wniosek, że w wypadku gospodarowania przez współwłaściciela na wyodrębnionych do korzystania wspólnych częściach nieruchomości rolnych, stanowiących zorganizowaną całość gospodarczą, przed dniem 5 lipca 1963 r., podział fizyczny w razie zniesienia między tymi osobami współwłasności, która mimo fizycznego wyodrębnienia poszczególnych zespołów gruntów prawnie trwa nadal między nimi będzie dopuszczalny bez zachowania norm obszarowych, jeżeli podział ten będzie zgodny z podziałem faktycznie już istniejącym i powstałym przed dniem 5 lipca 1963 r. W rezultacie w omawianym wypadku działać będzie zasada podobna do zasady wprowadzonej przez art. LX § 2 przep. wpr. k.c. w odniesieniu do działu spadku nieruchomości rolnej.Jeżeli więc w wypadku uregulowanym przez § 2 ust. 3 powołanego rozporządzenia ustawodawca uznał zespół gruntów wydzielonych fizycznie i prowadzonych przez poszczególnych współwłaścicieli za gospodarstwo rolne, co w konsekwencji prowadzi do wniosku, że obrót takim gospodarstwem nie podpada pod rygory z art. 163 k.c., gdyż nie stanowi podziału gospodarstwa rolnego, oraz że w razie zniesienia między współwłaścicielami współwłasności ma tutaj analogiczne zastosowanie art. LX § 2 przep. wpr. k.c. - to uznać należy za znajdujący oparcie w wykładni powołanych przepisów pogląd, że przy zniesieniu współwłasności obejmującej nieruchomości rolne, w wypadku gdy poszczególni właściciele podzielili się faktycznie tymi nieruchomościami przed 5 lipca 1963 r. i zorganizowali na częściach wspólnej nieruchomości odrębne gospodarstwa, możliwe jest odstąpienie od wymagań przewidzianych w art. 163 w związku z art. 213 k.c.Zaznaczyć jednak należy, że zniesienie współwłasności w takiej sytuacji - podobnie zresztą jak dokonanie działu spadku na zasadzie art. LIX § 2 przep. wprow. k.c. - nie oznacza, żeby sąd mógł się ograniczyć tylko do stwierdzenia faktycznego podziału nieruchomości rolnych między współwłaścicielami bądź współspadkobiercami i przyjąć w postanowieniu ten podział bez zastrzeżeń.Pamiętać bowiem należy, że jeżeli w wyniku zniesienia współwłasności lub działu spadku miałby nastąpić podział gospodarstwa rolnego, to możliwość takiego podziału musi być w każdym wypadku oceniana z punktu widzenia interesu społeczno-gospodarczego (art. 211 oraz art. 1035 i 1058 k.c.). W wypadku więc, gdyby sąd na podstawie wszechstronnego rozważenia wszelkich okoliczności sprawy doszedł do wniosku, że istniejący faktycznie przed 5 lipca 1963 r. podział między współwłaścicielami bądź współspadkobiercami nie jest zgodny z interesem społeczno-gospodarczym, to powinien od podziału tego odstąpić. Prowadzić to będzie w niektórych wypadkach do przydzielenia współwłaścicielom bądź współspadkobiercom części nieruchomości (niekoniecznie identycznych z dotychczasowym stanem posiadania), a w innych nawet wypadkach do przyznania tylko jednemu ze współspadkobierców całego gospodarstwa lub jedynie przyznania nieruchomości rolnych niektórym z nich z jednoczesnym pominięciem pozostałych.Z wyżej przytoczonych względów na postawione zagadnienie udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.