III CZP 93/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: J. Policzkiewicz (sprawozdawca), Z. Wasilkowska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie wniosku Bogusława C. o zniesienie współwłasności nieruchomości rolnej, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach-Ośrodek Zamiejscowy w Częstochowie postanowieniem z dnia 24 października 1969 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy wypowiedziana w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 1967 r. III CZP 42/67 (OSNCP 1968, zeszyt 5, poz. 82) zasada, że »w wypadku gdy przed 5 lipca 1963 r. współwłaściciele zorganizowali odrębne gospodarstwo rolne na wspólnej nieruchomości, podział tej nieruchomości jest dopuszczalny bez zachowania wymagań przewidzianych w art. 163 w związku z art. 213 k.c.«, odnosi się także do takiego wypadku, gdy po zorganizowaniu odrębnych gospodarstw rolnych na wspólnej nieruchomości udział jednego współwłaściciela w tej nieruchomości nabyła w drodze licytacji po 5 lipca 1963 r. osoba trzecia i następnie wystąpiła z wnioskiem o zniesienie współwłasności?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Jeżeli przed dniem 5 lipca 1963 r. współwłaściciele zorganizowali odrębne gospodarstwa rolne na wspólnej nieruchomości, to podział jej bez zachowania wymagań przewidzianych w art. 163 w związku z art. 213 k.c. jest dopuszczalny także w wypadku, gdy osoba trzecia po dniu 5 lipca 1963 r. nabyła w drodze licytacji udział jednego ze współwłaścicieli w tej nieruchomości, obejmujący tak zorganizowane gospodarstwo rolne.Uzasadnienie faktycznePrzepisy wprowadzające kodeks cywilny nie zawierają przepisu, który by wprost regulował możliwość zniesienia współwłasności nieruchomości rolnej bez zachowania obowiązujących norm obszarowych, gdy faktyczny podział ziemi nastąpił już dawniej. Jednakże w przepisach tych przejawia się ogólna tendencja do niewzruszania - o ile to możliwe - długotrwałych stanów posiadania ziemi powstałych przed dniem 5 lipca 1963 r. Znalazło to w szczególności wyraz w art. XLIV, LVI § 1 i LX § 2 przep. wprow. k.c., a także w § 2 ust. 3 rozporządzenia RM z dnia 28.XI.1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304). Wychodząc z tych założeń, Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 16.VI.1967 r. III CZP 42/67 (OSNCP 1968, z. 5, poz. 82) wyjaśnił, że "w wypadku gdy przed 5 lipca 1963 r. współwłaściciele zorganizowali odrębne gospodarstwa rolne na wspólnej nieruchomości, podział tej nieruchomości jest dopuszczalny bez zachowania wymaganych norm obszarowych".Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 4.VII.1967 r. III CZP 50/67 (OSNCP 1968, z. 7, poz. 115), dopuszczając również ten sposób zniesienia współwłasności w wypadku, gdy współwłaściciele przed 5 lipca 1963 r. podzielili faktycznie wspólną nieruchomość na części wchodzące w skład gospodarstw rolnych, prowadzonych przez poszczególnych współwłaścicieli. W obu tych uchwałach nacisk położony został na utworzenie odrębnych gospodarstw rolnych. Podstawę do przyjęcia takiego stanowiska daje w drodze analogii przepis § 2 ust. 3 cyt. rozporządzenia, według którego "za gospodarstwo rolne uważa się również zespół gruntów pochodzących z dwóch lub więcej nieruchomości rolnych, które stanowią współwłasność kilku osób, jeżeli przed dniem 3 lipca 1963 r. zespół tych gruntów stanowił odrębną całość gospodarczą zorganizowaną przez współwłaściciela w ramach jego udziału we współwłasności poszczególnych nieruchomości rolnych".W wypadku więc, gdy w chwili znoszenia współwłasności nieruchomości rolnej istnieją na niej odrębne gospodarstwa powstałe przed dniem 5 lipca 1963 r., nie jest wymagane istnienie innej przesłanki przewidzianej w art. LX § 2 przep. wpr., jeśli chodzi o dział spadku, a polegającej na osobistym użytkowaniu przez współwłaścicieli wydzielonych części. Obie wyżej wymienione uchwały nie mówią też o takiej przesłance. Nie oznacza to jednak, żeby okoliczność czy utworzone gospodarstwa rolne są osobiście użytkowane przez współwłaścicieli nieruchomości rolnej, nie mogła mieć żadnego znaczenia. Przeciwnie, okoliczność ta powinna być oceniona w konkretnej sprawie z punktu widzenia interesu społeczno-gospodarczego. Sama bowiem dopuszczalność zniesienia współwłasności rzeczy przez jej fizyczny podział nie oznacza jeszcze konieczności dokonania takiego podziału (art. 211 k.c.). Dalsze zagadnienie dotyczy sytuacji, gdy po dniu 5 lipca 1963 r. w miejsce dotychczasowego współwłaściciela wstąpi inna osoba (np. jego spadkobierca). Otóż należy uznać, że taka zmiana osoby nie wyłącza możliwości dokonania podziału nieruchomości rolnej w omawiany sposób, byleby tylko faktyczny jej podział, połączony z utworzeniem odrębnych gospodarstw rolnych, nastąpił przed 5 lipca 1963 r. Na takim też stanowisku w odniesieniu do art. LX § 2 przep. wpr. k.c. stanął Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z dnia 15.XII.1969 r. III CZP 1/69, zawierającej wytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne (cz. IV ust. 8); w uchwale tej mowa jest nie tylko o spadkobiercach, którzy dokonali podziału, ale i o ich następcach prawnych. Za takim stanowiskiem przemawia niewątpliwie zasadniczy wzgląd na długotrwałe stany faktyczne posiadania, które w miarę dalszego upływu czasu będą się utrwalać. Oczywiście, nie może to prowadzić do dalej idącego rozdrabniania powstałych gospodarstw przez podział bez zachowania obowiązkowych norm obszarowych na więcej części, niż było ich przed dniem 5 lipca 1963 r. Jak już wyjaśnił Sąd Najwyższy, obowiązujące przepisy nie wyłączają egzekucji z ułamkowej części nieruchomości rolnej (uchwała z dnia 22.IX.1966 r. III CZP 75/66 - OSNCP 1967, z. 1, poz. 14). Jeśli więc chodzi o sytuację osoby, która w drodze licytacji nabyła udział współwłaściciela w nieruchomości rolnej, to w świetle wyżej przytoczonych rozważań fakt, że nabycie to nastąpiło po dniu 5 lipca 1963 r., jak również okoliczność, że nabywca nie użytkuje osobiście wydzielonej części tej nieruchomości, nie wyłączają możliwości zniesienia współwłasności na zasadach przewidzianych w powołanej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16.VI.1967 r. III CZP 42/67. Ponadto należy zauważyć, że brak osobistego użytkowania przez nabywcę z reguły będzie usprawiedliwiony, jeżeli bez zniesienia współwłasności nie mógłby on uzyskać wprowadzenia w posiadanie (art. 999 § 1 w związku z art. 1004 k.p.c.). Nie oznacza to, żeby zniesienie współwłasności zawsze w takim wypadku miało nastąpić przez fizyczny podział nieruchomości. Zależeć to bowiem będzie od oceny okoliczności konkretnej sprawy pod kątem widzenia interesu społeczno-gospodarczego. Z tych względów Sąd Najwyższy na przedstawione pytanie udzielił odpowiedzi przytoczonej na wstępie.