III CZP 74/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: H. Dąbrowski, B. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Cecyli Z. przeciwko Henrykowi S. o dział spadku po Antoninie S. i Stanisławie W., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach postanowieniem z dnia 11 lipca 1967 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dopuszczalny jest podział należącego do spadku gospodarstwa rolnego między spadkobierców bez zachowania przepisów o podstawowej normie obszarowej, gdy gospodarstwo to stanowiło współwłasność dwojga spadkodawców w różnych między nimi częściach, przy czym jeden z nich zmarł przed, a drugi po dniu 5 lipca 1963 r., a ich spadkobiercy od 1957 r. użytkują osobiście wydzielone części tego gospodarstwa?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:W postępowaniu o podział gospodarstwa rolnego należącego w częściach ułamkowych do dwóch współwłaścicieli, z których jeden zmarł przed dniem 5 lipca 1963 r., a drugi zmarł po tej dacie, dopuszczalny jest podział bez zachowania przepisów o normach obszarowych w wypadku, gdy spadkobiercy tych właścicieli podzielili się faktycznie tym gospodarstwem przed dniem 5 lipca 1963 r., w następstwie czego użytkują osobiście wydzielone części tego gospodarstwa. Uzasadnienie faktyczneGospodarstwo rolne o powierzchni 9,6080 ha stanowiło współwłasność w częściach równych Stanisława W. i jego żony Antoniny. Po śmierci Stanisława W. w dniu 13.VIII.1924 r. spadek po nim odziedziczyła jego córka Marianna W., a spadek po niej z chwilą jej śmierci w dniu 4.VI.1930 r. przeszedł na jej matkę Antoninę W. secundo V. S. oraz dwoje rodzeństwa: Cecylię S. (obecnie Z.) i Henryka S. Ponadto Cecylia Z. i Henryk S. dziedziczą również spadek po Antoninie S. zmarłej dnia 8.I.1964 r. Tak więc wymienionym Cecyli Z. i Henrykowi S. przypada całe gospodarstwo rolne z tytułu dziedziczenia po obojgu współwłaścicielach.Sąd Powiatowy dokonał między nimi działu omawianego gospodarstwa rolnego w ten sposób, że Cecyli Z. przyznał na własność część gruntów o powierzchni 5,1799 ha, pozostałą zaś część o powierzchni 4,430 ha przyznał na własność Henrykowi S. Odstąpienie od podstawowej normy obszarowej Sąd Powiatowy uzasadnił tym, że wyżej wymienieni uczestnicy postępowania podzielili się gospodarstwem jeszcze w 1957 r. i użytkują je do chwili obecnej w fizycznie wydzielonych częściach, w zasadzie po połowie.Przy rozpoznaniu rewizji Henryka S. Sąd Wojewódzki miał wątpliwości co do dopuszczalności odstąpienia od obowiązujących norm obszarowych na podstawie art. LX § 2 przep wpr. k.c., skoro tylko jeden ze spadkodawców zmarł przed dniem 5.VII.1963 r., drugi zaś po tej dacie.Uzasadnienie prawneRozpoznając zagadnienie prawne przedstawione przez Sąd Wojewódzki na podstawie art. 391 k.p.c., Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Decydującym i podstawowym warunkiem dopuszczalności odstąpienia od podstawowej normy obszarowej jest, zgodnie z dyspozycją art. LX § 2 przep. wpr. k.c., po pierwsze - otwarcie spadku przed dniem 5.VII.1963 r., a po drugie - osobiste użytkowanie przez kilku spadkobierców wydzielonych części tego gospodarstwa. Nie ma przy tym znaczenia sposób wydzielenia odrębnych części; istotne jest tylko, żeby wydzielenie nastąpiło przed dniem 5.VII.1963 r. Tak więc skuteczne, z punktu widzenia art. LX § 2 przep. wpr. k.c., jest wydzielenie odrębnych części dla poszczególnych spadkobierców po śmierci spadkodawcy, tak jak i za życia spadkodawcy, jeżeli stan osobistego użytkowania przez spadkobierców wydzielonych im części utrzymywał się po śmierci spadkodawcy.Celem takiego unormowania było stworzenie możliwości zalegalizowania, w uzasadnionych wypadkach, stanów faktycznych powstałych przed dniem 5.VII.1963 r., nieraz długotrwałych, których wzruszenie byłoby dla uczestników postępowania zbyt dotkliwe.Omawiany art. LX § 2 przep. wpr. k.c. odnosi się bezpośrednio do działu spadku obejmującego gospodarstwo rolne. Jednakże ze względu na podobieństwo zachodzące między działem spadkowym gospodarstwa rolnego a podziałem nieruchomości rolnej w drodze zniesienia współwłasności Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 16.VI.1967 r. III CZP 42/67, m.in. stosując wspomniany przepis przez analogię, wyjaśnił, że jeżeli przed dniem 5.VII.1963 r. współwłaściciele zorganizowali odrębne gospodarstwa rolne na wspólnej nieruchomości, podział tej nieruchomości jest dopuszczalny bez zachowania wymagań przewidzianych w art. 163 w związku z art. 213 k.c.W niniejszej sprawie sytuacja jest o tyle szczególna, że spadkobiercami nieżyjących już współwłaścicieli są te same osoby, przy czym władają one wydzielonymi fizycznie częściami wspólnej nieruchomości od 1957 r. Dokonany w 1957 r. faktyczny podział całej wspólnej nieruchomości jeszcze za życia współwłaścicielki Antoniny S., w wyniku którego odrębne dwie części tej nieruchomości objęli uczestnicy postępowania w niniejszej sprawie, jest jednoznaczny z zorganizowaniem dwóch odrębnych gospodarstw rolnych w drodze nieformalnego zniesienia współwłasności połączonego z działem spadku po Mariannie W., spadkobierczyni udziału Stanisława W. Skoro więc wyodrębnienie wspomnianych części nastąpiło przed dniem 5.VII.1963 r., a stan odrębnego użytkowania przez uczestników postępowania wydzielonych części trwa nadal, to istnieje sytuacja analogiczna do przewidzianej w art. LX § 2 przep. wpr. k.c. oraz do omówionej w cytowanej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16.VI.1967 r., co uzasadnia udzielenie na przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne odpowiedzi jak w sentencji uchwały.Dopuszczalność odstąpienia od obowiązujących norm obszarowych nie jest oczywiście jednoznaczna z obowiązkiem dokonania działu bez zachowania tych norm. O tym, czy w konkretnej sprawie celowe jest dokonanie podziału bez zachowania obowiązujących norm obszarowych, decyduje całokształt okoliczności faktycznych ocenionych z punktu widzenia interesu uczestników postępowania i ogólniejszego interesu społeczno-gospodarczego.