III CZP 20/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Czarnecki. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), Z. Masłowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Katarzyny W. i in. o dział spadku po Franciszku W., po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 30 grudnia 1967 r. do rozpoznania w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy dopuszczalny jest podział części większej nieruchomości rolnej z pominięciem podstawowej normy obszarowej w sytuacji, gdy kilku współspadkobierców użytkuje wspólnie tę część nieruchomości, otrzymaną w wyniku nieformalnych działów?ʼuchwalił:Jeżeli przed dniem 5 lipca 1963 r. spadkobiercy podzielili faktycznie gospodarstwo rolne w ten sposób, że niektórzy z nich użytkują indywidualnie wydzielone im działki, kilku zaś z nich użytkuje wspólnie jedną z wydzielonych działek, to podział tej działki między ostatnich spadkobierców bez zachowania podstawowej normy obszarowej nie jest dopuszczalny; dopuszczalne jest natomiast przydzielenie tej działki, choćby nie odpowiadała ona podstawowej normie obszarowej, na współwłasność tym spadkobiercom lub na wyłączną własność jednemu z nich. Uzasadnienie faktycznePrzedstawiona przez Sąd Wojewódzki do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu wątpliwość prawna wyłoniła się na tle następującego stanu faktycznego:Gospodarstwo spadkowe, liczące przeszło 11 ha, spadkobiercy podzielili między siebie w roku 1961 w ten sposób, że troje z nich otrzymało do wyłącznego użytku trzy niewielkie działki, główną zaś część gospodarstwa spadkowego o powierzchni przeszło 7 ha objęło kilkoro z nich i prowadzi na niej odrębne gospodarstwo.Na podstawie samego brzmienia przepisu art. IX § 2 przep. wprow. k.c. można by sądzić, że zezwala on na podział gospodarstwa spadkowego bez zachowania podstawowej normy obszarowej tylko wtedy, gdy kilku spadkobierców użytkuje indywidualnie wydzielone im w wyniku tzw. nieformalnych działów części tego gospodarstwa, a więc że okoliczność, iż na jednej z tak wydzielonych części prowadzi gospodarstwo rolne kilku spadkobierców, wyłącza zastosowanie tego przepisu. Jednakże wykładnia logiczna, uwzględniająca zwłaszcza cel ekonomiczny, jakim kierował się ustawodawca, powołując do życia przepis art. IX § 2, prowadzi do odmiennego wniosku. Założeniem bowiem tego przepisu jest honorowanie utrwalonych stanów faktycznych i niewzruszenie tym samym istniejących warsztatów produkcyjnych. Z tego zaś punktu widzenia jest rzeczą obojętną, czy gospodarstwa rolne, jakie powstały w wyniku nieformalnych działów na nieruchomości spadkowej, prowadzą indywidualnie poszczególni spadkobiercy, czy też każde z tych gospodarstw jest prowadzone wspólnie przez grupę spadkobierców. Także bowiem w tym ostatnim wypadku, powstały i istnieją zdrowe warsztaty produkcyjne, skoro do wspólnego prowadzenia gospodarstwa doszło w wyniku zgodnego porozumienia.Na tej podstawie należy dojść do wniosku, że podział gospodarstwa nieruchomości spadkowej w sposób zgodny z faktycznym podziałem, jakiego przed dniem 5 lipca 1963 r. dokonali sami spadkobiercy, jest bez zachowania podstawowej normy obszarowej dopuszczalny także w tym drugim wypadku. W szczególności wolno jest przydzielić tę część nieruchomości spadkowej, na której kilku spadkobierców prowadzi wspólnie gospodarstwo rolne, jednemu z tych spadkobierców albo - jeżeli oni sobie tego życzą (art. 1044 k.c.) - im wszystkim lub niektórym z nich na współwłasność.Te same jednak założenia, które uzasadniają powyższą wykładnię, nie pozwalają na dalsze odstępstwo od podstawowej normy obszarowej, polegające na podziale - bez zachowania tej normy - części nieruchomości rolnej, będącej w użytku kilku spadkobierców, na mniejsze działki. Taki bowiem podział nie dałby się usprawiedliwić ekonomiczną funkcją art. IX § 2 przep. wprow. k.c., przeciwnie, prowadziłby do likwidacji istniejącego warsztatu produkcyjnego.Z tych zasad na postawione Sądowi Najwyższemu pytanie prawne należało odpowiedzieć jak w sentencji.