III CZP 75/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: W. Kuryłowicz, E. Mielcarek.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława C. przeciwko Krystynie P. o przeniesienie prawa własności nieruchomości, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 10 czerwca 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy do uwzględnienia powództwa o przeniesienie za wynagrodzeniem własności części zabudowanej nieruchomości (art. 231 § 1 k.c.), położonej na terenie miasta, konieczne jest pozwolenie władzy administracyjnej z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarze miast i niektórych osiedli (Dz. U. Nr 35, poz. 240)?"postanowił odmówić udzielenia odpowiedzi.Uzasadnienie faktycznePowód Stanisław C. w pozwie wniesionym przeciwko pozwanym: Krystynie P., Stanisławie K., Władysławowi G. i Franciszce W. domagał się zobowiązania pozwanych do przeniesienia na niego prawa własności południowej części działki 1. kat. 3255/1 o obszarze 7 arów, bliżej w pozwie oznaczonej, za zapłatą kwoty 2.000 zł.Sąd Powiatowy w Ropczycach wyrokiem z dnia 26 stycznia 1968 r. - po ustaleniu, że działka gruntowa WK 3255/1 została podzielona na nowe działki gruntowe LK 3255/1 i LK 3255/5 - zobowiązał pozwanych do przeniesienia na powoda prawa własności działki 1. kat. 3255/5, położonej w Ropczycach o obszarze 5 arów 72 m2, uwidocznionej na planie biegłego geodety inż. Ch. lit. A.B.C.D., za zapłatą na rzecz pozwanych określonych w wyroku kwot pieniężnych.Sąd ustalił, że prawo własności gruntu LK 3255/1, wchodzącego w skład Lwk 1365 gminy Ropczyce (ciąg dalszy KW 4115), wpisane jest na rzecz pozwanej Krystyny P. w 14/16 częściach, a Anny G. i Franciszki W. po 2/16 części. Anna G. zmarła, a jej spadkobiercami są pozwani Stanisława K. i Władysław G.Niesporne jest w sprawie, że w roku 1953 rodzice powoda oddali mu bez zachowania formy aktu notarialnego połowę spornej działki po stronie południowej, na której powód wybudował dom jednorodzinny.Ustaliwszy na podstawie opinii biegłego wartość parceli oraz mając na uwadze, że wartość wzniesionego przez powoda budynku przewyższa znacznie wartość samej parceli, Sąd Powiatowy uznał, że zachodzą przesłanki z art. 231 § 1 k.c. do uwzględnienia powództwa.Powyższy wyrok zaskarżył powód jedynie w części zasądzającej od niego na rzecz pozwanych określone kwoty pieniężne oraz w części orzekającej o kosztach procesu (pkt II i III sentencji).Sąd Wojewódzki w Rzeszowie postanowieniem z dnia 10 czerwca 1968 r., w związku z rozpoznawaną rewizją powoda, powziął przytoczoną w sentencji wątpliwość prawną, którą w trybie art. 391 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu.Na postawione pytanie należy odmówić udzielenia odpowiedzi, a to z tego względu na to, że dla rozstrzygnięcia przez sąd wojewódzki rewizji powoda stała się ona bezprzedmiotowa. W zakresie bowiem dotyczącym zobowiązania pozwanych do przeniesienia na powoda prawa własności określonej parceli wyrok Sądu Powiatowego w Ropczycach - wobec niezaskarżenia go przez pozwanych - uprawomocnił się. Rewizja powoda dotyczy jedynie wysokości zasądzonego od niego na rzecz pozwanych wynagrodzenia oraz kwestii kosztów. Stosownie zaś do art. 391 k.p.c. przedmiotem przekazania w trybie tego przepisu może być tylko takie budzące wątpliwość prawną zagadnienie, które wiąże się z rozpoznawaniem przez Sąd Wojewódzki rewizji.Zresztą Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu swego postanowienia z dnia 10.VI.1969 r. zwraca uwagę na tę okoliczność powstałą w sprawie.Wobec jednak wątpliwości Sądu Wojewódzkiego, czy - w razie przyjęcia poglądu, że w wypadku budowy na cudzym gruncie na terenie położonym w mieście konieczne jest zezwolenie władzy administracyjnej w myśl art. 5 ustawy z dnia 25.VI.1948 r. (Dz. U. Nr 35, poz. 240) - nie należałoby spowodować wniesienia rewizji nadzwyczajnej od prawomocnej części wyroku, Sąd Najwyższy w obecnym składzie, rozważając ubocznie przedstawione przez Sąd Wojewódzki zagadnienie prawne, reprezentuje pogląd, że uprawnienie samoistnego posiadacza, który wzniósł w dobrej wierze na cudzym gruncie budynek, do domagania się przeniesienia na niego przez właściciela prawa własności zajętej na ten cel działki (art. 231 § 1 k.c.) nie jest ograniczone zezwoleniem władzy administracyjnej przewidzianym w art. 5 ustawy z dnia 25.VI.1948 r. o podziale nieruchomości na obszarze miast i niektórych osiedli.Uprawnienie samoistnego posiadacza gruntu w dobrej wierze, który wzniósł budynek na cudzym gruncie, wypływa z mocy wyraźnego przepisu ustawowego, przy czym do realizacji tego uprawnienia wystarczy jedynie, gdy zostaną spełnione przesłanki ustawowe. Przesłankami tymi, stosownie do art. 231 § 1 k.c., jest: 1) samoistny charakter posiadania, 2) dobra wiara posiadacza gruntu, 3) fakt wzniesienia na powierzchni lub pod powierzchnią gruntu budynku lub innego urządzenia o wartości przenoszącej znacznie wartość zajętej na ten cel działki.Poza powyższymi ustawowymi przesłankami, art. 231 § 1 k.c. nie uzależnia uprawnienia osoby budującej na cudzym gruncie od istnienia innych warunków. Takie uregulowanie omawianej kwestii przez ustawodawcę należy sobie tłumaczyć względami społeczno-gospodarczymi. Chodzi bowiem o to, aby samoistny posiadacz będący w dobrej wierze, który wzniósł budynek o wartości znacznie przewyższającej zajętą działkę, miał możność prawnego uregulowania stanu faktycznego, który zaszedł na gruncie. Stąd też obecne przepisy kodeksu cywilnego normujące to zagadnienie zamieścił ustawodawca w dziale dotyczącym ochrony własności. Nie tylko jednak wzgląd na ochronę praw samoistnego posiadacza, ale również względy społeczno-gospodarcze o charakterze ogólnym wymagają tego, żeby w interesie porządku prawnego i należytej kontroli nad obrotem nieruchomościami stan prawny w takich sytuacjach został prawnie uregulowany.Stanowiska tego nie podważa treść art. 5 ust. 3 powołanej wyżej ustawy z 25.VI.1948 r., w myśl którego budowa na części nieruchomości, która jest użytkowana nie przez właściciela, jest zabroniona przed udzieleniem zezwolenia na podział nieruchomości. Przepis ten bowiem, jak wynika z jego brzmienia oraz z zestawienia go z treścią art. 231 § 1 k.c., dotyczy sytuacji, gdy istnieje lub mógłby powstać zamiar wzniesienia budowli na części gruntu przez niewłaściciela. Nie może on natomiast w żaden sposób ograniczyć - i istotnie nie ogranicza - wypływających z mocy wyraźnego brzmienia art. 231 § 1 k.c. uprawnień samoistnego posiadacza w sytuacji, gdy nastąpił fakt wzniesienia przez niego budynku na cudzym gruncie. Uprawnienia te bowiem, jak już wyżej zaznaczono, zostały przez ustawodawcę uzależnione od ściśle oznaczonych przesłanek.Nie oznacza to jednak, żeby fakt sporządzenia przez właściwe organy administracji prezydium rady narodowej określonych planów zagospodarowania i podziału terenów, położnych na terenie miast i osiedli, był dla rozstrzygnięcia przez sąd roszczenia z art. 231 k.c. bez znaczenia. Przeciwnie, sąd, rozpoznając sprawę na podstawie art. 231 k.c., powinien zasięgnąć informacji co do istniejących planów podziału danego terenu, w skład którego wchodzi działka, na której został wzniesiony przez samoistnego posiadacza budynek i - o ile to jest możliwe - przez określenie granic działki, której własność powinna strona pozwana przenieść na powoda za odpowiednim wynagrodzeniem, uwzględnić przewidziany w planach zagospodarowania przestrzennego podział nieruchomości. Dostosowanie do tego planu może polegać na wprowadzeniu odpowiednich korektur obszaru i granic działki w stosunku do działki zajętej pod budowę. W razie niemożności uwzględnienia założeń planu podziału nieruchomości, sąd - w razie ustalenia przesłanek z art. 231 § 1 k.c. - powinien zobowiązać pozwanego do przeniesienia na powoda działki zajętej pod budynek lub inne urządzenia, mając na względzie, co do wielkości tej działki i jej granic, społeczno-gospodarcze przeznaczenie wzniesionej na działce budowli.