III CZP 77/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Bryl. Sędziowie: W. Markowski (sprawozdawca), J. Policzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Leopolda B. o umorzenie hipoteki, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla m. Łodzi w Łodzi postanowieniem z dnia 24 maja 1968 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"W jakim trybie powinien być rozpoznany wniosek o umorzenie hipoteki?"udzielił następującej odpowiedzi:Sprawy o umorzenie hipoteki sąd rozpoznaje w postępowaniu nieprocesowym.Uzasadnienie faktycznePrzedstawione zagadnienie wynikło na tle przepisów wprowadzających kodeks cywilny i kodeks postępowania cywilnego z 1964 r. Mianowicie art. III pkt 3 przepisów wprow. kodeks cywilny utrzymał w mocy art. 225-226 prawa rzeczowego z 1946 r. dotyczące umorzenia hipoteki, natomiast art. IV pkt 4 przep. wprow. k.p.c. uchylił cały dekret z dnia 8.XI.1946 r. o postępowaniu niespornym z zakresu prawa rzeczowego, a zatem również przepisy art. 22-28, normujące postępowanie o umorzenie hipoteki.Na tle takiego unormowania powstaje wątpliwość co do trybu postępowania w tych sprawach, tym bardziej że w literaturze prawniczej wypowiedziano sprzeczne co do tego poglądy. Przykładowo: Sąd Wojewódzki przytacza pogląd M. Lisiewskiego (wyrażony w dodatku do nru 6/65 "Palestry"), że obecnie umorzenie hipoteki może nastąpić tylko w procesie, oraz przeciwstawny temu pogląd wyrażony w pracy zbiorowej Policzkiewicza, Siedleckiego i Wengerka pt. "Wzory pism procesowych w sprawach cywilnych" (Wydawn. Prawn. Warszawa 1967), że sprawy te winny być nadal rozpoznawane w trybie postępowania nieprocesowego. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego prawidłowy jest ten drugi pogląd, niemniej jednak zagadnienie budzi poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi jak w sentencji, Sąd Najwyższy kierował się następującymi przesłankami.Obowiązujący od dnia 1.I.1965 r. kodeks postępowania cywilnego, wyrównując w sposób wydatny dotychczasowe różnice między procesem a dawnym postępowaniem niespornym, czyni unormowane w jego przepisach postępowanie nieprocesowe trybem równorzędnym do procesu. Niemniej jednak utrzymana została zasada, że jeżeli ustawa inaczej nie stanowi, to sąd rozpoznaje sprawy w procesie (art. 13 § 1 k.p.c.). Proces zatem stanowi główny tryb postępowania rozpoznawczego w sprawach cywilnych, w postępowaniu zaś nieprocesowym rozpoznawane są tylko te sprawy, które na mocy szczególnego przepisu zostały do tego postępowania przekazane. Są to więc przede wszystkim sprawy wymienione w księdze II części I kodeksu postępowania cywilnego, przy czym z zakresu prawa rzeczowego k.p.c. unormował w tych przepisach tylko 4 kategorie spraw (art. 609-626 k.c.) podlegających rozpoznaniu i rozstrzygnięciu w postępowaniu nieprocesowym. Nie oznacza to jednak, że tylko te 4 kategorie spraw z zakresu prawa rzeczowego mogą być obecnie rozpoznawane w trybie nieprocesowym, stosownie bowiem do art. XI przep. wprow. k.p.c. ustawą w rozumieniu tego kodeksu jest każdy obowiązujący przepis prawa. Jeśli więc według art. 13 § 1 k.p.c. ustawa ma wskazać sprawy rozpoznawane w trybie nieprocesowym, to oznacza to, że może to czynić każdy przepis obowiązującego prawa. A więc również oprócz spraw wymienionych w kodeksie postępowania cywilnego będą wchodzić w grę także inne sprawy unormowane w przepisach szczególnych, przewidujących ich rozpoznanie w postępowaniu niespornym, do których zgodnie z art. X § 1 przep. wprow. k.p.c. stosuje się obecnie przepisy kodeksu o postępowaniu nieprocesowym. Przykładowo można tu wymienić: dekret z dnia 11.XI.1946 r. - prawo o księgach wieczystych; dekret z 13.IX.1946 r. o rozgraniczeniu nieruchomości, utrzymany w mocy przez przep. wprow. k.p.c.; inne akty przekazujące określone sprawy do tego trybu, jak np. dekret z dnia 21.X.1945 r. o rozbudowie i naprawie budynków itd.Z dniem 1.I.1965 r. została utrzymana w mocy sama instytucja umorzenia hipoteki przewidziana w art. 225 pr. rzecz., natomiast uchylono przepisy szczególne normujące postępowanie w tym względzie. Czy oznacza to, że ustawodawca skierował te sprawy do procesu, czy też - nie zmieniając dotychczasowego trybu, w jakim mają być te sprawy rozpoznawane - uznał wydawanie przepisów szczególnych za zbędne, wystarczające są bowiem przepisy ogólne, a m.in. art. 606-608 k.p.c.?Według utrzymanego w mocy art. 225 pr. rzecz., o umorzeniu hipoteki sąd orzeka postanowieniem. Stosownie zaś do art. 516 k.p.c. orzeczenia w takiej formie co do istoty sprawy zapadają tylko w postępowaniu nieprocesowym. W procesie natomiast obowiązuje w takim wypadku forma wyroku (art. 316 § 1 k.p.c.). Nasuwa się w związku z tym uwaga, że gdyby wolą ustawodawcy było przekazanie spraw o umorzenie hipoteki do procesu, to utrzymując w mocy art. 225 i 226 pr. rzecz., zmieniłby on jednocześnie ich brzmienie o tyle, że wskazałby inną formę orzeczenia. Skoro jednak przepisy te zostały utrzymane w mocy w ich dotychczasowym dosłownym brzmieniu (z formą orzeczenia włącznie), to stąd wniosek, że ustawodawca uznał to za wystarczającą - w związku z art. XI przep. wprow. k.p.c. - wskazówkę co do trybu rozpoznawania tych spraw.Jeżeli bowiem - stosownie do art. XI przep. wprow. k.p.c. - ustawą jest każdy obowiązujący przepis, to oznacza to, że chodzi tu nie tylko o przepis zamieszczony w prawie procesowym, lecz także o przepis zamieszczony w prawie materialnym, gdyż decyduje tu nie lokata, lecz charakter przepisu (jak dla omawianego tu wypadku, czy z jego unormowania wynika również norma procesowa).Za przykład tego, że obowiązek rozpoznawania niektórych spraw w postępowaniu nieprocesowym wynika z przepisu zamieszczonego w prawie materialnym, mógłby tu służyć art. 30 § 2 k.r.o., mówiący o rozstrzyganiu postanowieniem. Według poprzednio obowiązujących przepisów procesowych (art. 2 post. rodz.) analogiczne orzeczenia, oparte na odpowiadającym artykułowi 30 k.r.o. artykule 20 § 2 k.r., wydawane były w postępowaniu niespornym. Art. IV pkt 7 przep. wprow. k.p.c. uchylił jednak ustawę z dnia 27.VI.1950 r. o postępowaniu niespornym w sprawach rodzinnych oraz z zakresu kurateli, ale w art. 30 § 2 k.r.o. - jako formę orzeczenia - ustawodawca wskazał postanowienie, mimo że w księdze II część I k.p.c., obejmującej postępowanie nieprocesowe, a w szczególności w rozdziale dotyczącym spraw małżeńskich, nie zamieścił przepisu, który by rozpoznawanie spraw z art. 30 k.r.o. przekazywał do postępowania nieprocesowego. Trafnie jednak autorzy Komentarza do kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (Warszawa 1966, str. 100), poprzez art. XI przep. wprow. k.p.c., dochodzą do wniosku, że art. 30 § 2 k.r.o. - stanowiąc, że orzeczenie wyłączające solidarną odpowiedzialność współmałżonka zapada w formie postanowienia - jest tym przepisem szczególnym, w rozumieniu art. 13 § 1 k.p.c., który wskazuje dla tych spraw tryb nieprocesowy.Identyczna sytuacja zachodzi w związku z przedstawionym do rozstrzygnięcia zagadnieniem, toteż już powyższe uwagi wystarczałyby do uzasadnienia udzielonej w sentencji odpowiedzi. Dla wzmocnienia jednak przedstawionego stanowiska dodać by jeszcze można, że również charakter sprawy o umorzenie hipoteki wskazuje na to, iż podlega ona rozpoznawaniu w trybie nieprocesowym. Tryb ten charakteryzuje się tym, że liczba uczestników postępowania - odmiennie niż w procesie, gdzie istnieją tylko dwa przeciwstawne podmioty - może być różna w zależności od tego, ile podmiotów prawnych jest zainteresowanych wynikiem postępowania (art. 510 k.p.c.). W postępowaniu o umorzenie hipoteki mogą być zainteresowani także inni wierzyciele, choćby ze względu na pierwszeństwo, i to m.in. może wskazywać - ze względu na liczbę uczestników - na charakter nieprocesowy sprawy. Następnie, najbardziej istotnym elementem omawianej instytucji jest złożenie kapitału, a gdy wierzytelność jest oznaczona jako oprocentowana, również nieprzedawnionych odsetek, do depozytu sądowego ze zrzeczeniem się odebrania z powrotem przed upływem lat dwudziestu. Złożenie zaś przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego odbywa się, stosownie do art. 692-693 k.p.c. w postępowaniu nieprocesowym. Orzeczenie sądu w sprawie umorzenia hipoteki jest tylko niejako "kropką nad i" tego postępowania, ogniwem końcowym. Charakterystyczne jest przy tym, że projekt ustawy o prawie o księgach wieczystych i hipotece z 1968 r. tego ogniwa w ogóle nie przewiduje, projektując zastąpienie instytucji umorzenia hipoteki instytucją o charakterze bardziej ogólnym, pozwalającą dłużnikowi na żądanie wykreślenia hipoteki wprost po złożeniu przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego również w sytuacji przewidzianej w art. 225 pr. rzecz. Nie wydaje się więc, żeby zamiarem ustawodawcy - skoro nawet projektuje uznanie instytucji umorzenia hipoteki za w ogóle zbędną - była zmiana trybu postępowania, tym bardziej że projektowany na przyszłość tryb prowadzący do tego samego celu będzie właśnie trybem nieprocesowym.Z przytoczonych wyżej względów należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji.