III PZP 51/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Formański (sprawozdawca), W. Glabisz, J. Krzyżanowski, K. Marowski, Z. Stypułkowska, A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem wiceprokuratora Generalnej Prokuratury PRL S. Dzwonkowskiego, rozpoznał wniosek Prezesa Sądu Najwyższego, zgłoszony na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym i skierowany przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy w stosunku do osób mających prawo do renty inwalidzkiej lub rodzinnej, przewidzianej w przepisach określonych w art. 1 ust. 3 pkt 3 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8) - przepisy art. 10 i 11 tejże ustawy wchodzą w życie z dniem 1 stycznia 1968 r., jeżeli inwalidztwo lub śmierć pracownika nastąpiły po dniu 31 grudnia 1967 r. wskutek krzemicy lub krzemogruźlicy (§ 10 rozp. Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy na choroby zawodowe - Dz. U. Nr 22, poz. 145)?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Osobom mającym prawo do górniczej renty inwalidzkiej lub rodzinnej, jeżeli inwalidztwo lub śmierć pracownika nastąpiły po dniu 31 grudnia 1967 r. wskutek krzemicy lub krzemogruźlicy, przysługują z mocy § 10 rozp. Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy na choroby zawodowe (Dz. U. Nr 22, poz. 145) świadczenia określone w wymienionej ustawie - w zakresie i na warunkach ustalonych powołanym rozporządzeniem Rady Ministrów - zarówno przypadające z ubezpieczenia społecznego, jak i należne od zakładów pracy. Uzasadnienie faktyczneUstawa z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8) - w celu objęcia nową regulacją również szkód wywołanych chorobami zawodowymi oraz ze względu na specyfikę sytuacji występującej przy chorobach zawodowych i dyktującej pewne odrębności w stosunku do unormowań dotyczących wypadków przy pracy - upoważniła Radę Ministrów do rozciągnięcia i dostosowania z mocą obowiązującą nie później niż od dnia 1 stycznia 1969 r. w drodze rozporządzenia przepisów ustawy do przypadków, w których czasowa niezdolność do pracy, trwały uszczerbek na zdrowiu, inwalidztwo lub śmierć pracownika nastąpiły wskutek choroby zawodowej określonej w przepisach o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (art. 21 ust. 1 i 2). Przepisy wspomnianej ustawy zostały z mocy wydanego na jej podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. rozciągnięte na choroby zawodowe z dniem 1 września 1968 r., a tylko wyjątkowo w stosunku do osób mających prawo do renty inwalidzkiej lub rodzinnej przewidzianej w przepisach określonych w art. 1 ust. 3 pkt 3 ustawy - czyli do osób uprawnionych do rent przewidzianych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin, jeżeli inwalidztwo lub śmierć pracownika nastąpiły wskutek krzemicy lub krzemogruźlicy - z dniem ogłoszenia, to jest z dniem 3 lipca 1968 r., i to z mocą od dnia 1 stycznia 1968 r. (§ 10 rozp. Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. - Dz. U. Nr 22, poz. 145)Ponieważ z mocy § 17 rozp. Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. w sprawie jednorazowych odszkodowań i innych świadczeń przysługujących w razie wypadku przy pracy (Dz. U. Nr 22, poz. 144) przepisy art. 10-12 omawianej ustawy, normujące świadczenia należne od zakładu pracy, wchodzą w życie dopiero z dniem 1 września 1968 r. i mają zastosowanie do wypadków, które nastąpiły od tej daty, powstała w praktyce sądowej wątpliwość, czy w stosunku do osób mających prawo do rent z zaopatrzenia emerytalnego górników i ich rodzin, jeżeli inwalidztwo lub śmierć nastąpiły po dniu 31 grudnia 1967 r. wskutek krzemicy lub krzemogruźlicy, przepisy art. 10-11 ustawy wchodzą w życie z dniem 1 stycznia 1968 r., czy też w terminie przewidzianym w § 17 rozp. Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. w sprawie jednorazowych odszkodowań i innych świadczeń przysługujących w razie wypadku przy pracy, to jest z dniem 1 września 1968 r.Prawidłowa wykładnia § 10 rozporządzenia w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy na choroby zawodowe wymaga rozważenia jego treści, celu i zadania, jakie ma spełnić, na tle pozostałych postanowień tego rozporządzenia i w powiązaniu z przepisami ustawy, którą ma wprowadzić w życie w stosunku do określonych stanów faktycznych.Skoro przedmiotem wzmiankowanego rozporządzenia Rady Ministrów (Dz. U. Nr 22, poz. 145) jest rozciągnięcie przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy na choroby zawodowe, rozporządzenie to - uwzględniając specyfikę sytuacji - musiało odmiennie unormować szereg zagadnień. Właśnie to odrębne unormowanie, będące wyrazem dostosowania ustawy do chorób zawodowych, limituje zarazem treść przepisów ustawy mających zastosowanie do chorób zawodowych. Omawiane rozporządzenie Rady Ministrów (Dz. U. Nr 22, poz. 145) normuje niektóre rodzaje świadczeń odmiennie, niż to czyni ustawa, której postanowienia w takich wypadkach nie dotyczą chorób zawodowych.Z brzmienia § 10 rozporządzenia Rady Ministrów (Dz. U. Nr 22, poz. 145) wynika jednak, że ma on zastosowanie do wszystkich przepisów rozporządzenia, a nie tylko do niektórych z nich. Na podstawie sformułowania § 10 należy więc przyjąć, że przepisy § 3 i 4 rozporządzenia, które dotyczą wyrównania zasiłków z tytułu czasowej niezdolności do pracy oraz jednorazowego odszkodowania dla pracowników zaliczonych na skutek choroby zawodowej do jednej z grup inwalidów i które stanowią dostosowanie przepisów art. 10 i 11 ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy, weszły w życie z dniem 1 stycznia 1968 r.Natomiast w zakresie przyznawania i wypłacania świadczeń przewidzianych w rozporządzeniu oraz rozpatrywania sporów o te świadczenia rozporządzenie odsyła wyraźnie do trybu z art. 14 i 16 ustawy.Takie unormowanie zasad i trybu postępowania w sprawach chorób zawodowych leżało w granicach uprawnień Rady Ministrów z mocy ustawy, która - jeśli idzie o termin wprowadzenia tych zasad i trybu w życie - zakreśliła jedynie nieprzekraczalną datę końcową. Z tego zaś, że w stosunku do osób uprawnionych do rent górniczych, jeśli inwalidztwo lub śmierć nastąpiły wskutek krzemicy lub krzemogruźlicy, rozporządzenie wchodzi w życie z dniem ogłoszenia z mocą od dnia 1 stycznia 1968 r., wynika, że osobom tym przysługują już za okres po dniu 1 stycznia 1968 r. świadczenia z ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych w razie wypadków przy pracy, lecz tylko w zakresie i na warunkach ustalonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. w sprawie rozciągnięcia przepisów tej ustawy na choroby zawodowe.Normy zaś intertemporalne zawarte w art. 124 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6) i w art. 27 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. Nr 3, poz. 8) przesądzają o tym, że nowa regulacja ma zastosowanie tylko w sytuacjach, w których okoliczności uzasadniające roszczenia powstały po dniu 31 grudnia 1967 r.W ten sposób ustawodawca zrealizował swój zamiar odrębnego unormowania sytuacji górników oraz członków ich rodzin, poszkodowanych wskutek krzemicy lub krzemogruźlicy, poprzez objęcie ich nowymi świadczeniami za okres już od 1 stycznia 1968 r. i przez wyłączenie drogi sądowej dla sporów o te świadczenia. Dotyczy to tylko tych poszkodowanych, którzy są uprawnieni do rent górniczych (inwalidzkich lub rodzinnych).Z powyższych względów uzasadniona jest odpowiedź twierdząca na postawione pytanie.Odpowiedź taka wyłania jednak problem zawisłych przed sądami powszechnymi spraw o naprawienie szkód wywołanych krzemicą lub krzemogruźlicą, w wyniku której nastąpiło inwalidztwo lub śmierć po dniu 31 grudnia 1967 r. osoby uprawnionej do renty górniczej. W szczególności powstaje pytanie, czy w związku z wejściem w życie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. (Dz. U. Nr 22, poz. 145) już z dniem 1 stycznia 1968 r. zachodzi w tych sprawach niedopuszczalność drogi sądowej przed sądami powszechnymi i od jakiej chwili.Droga sądowa przed sądami powszechnymi w takich sprawach była po dniu 1 stycznia 1968 r. dopuszczalna na zasadach przewidzianych w art. 21 ust. 3 ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy. Z chwilą rozciągnięcia przepisów tej ustawy na krzemicę lub krzemogruźlicę, jeżeli w ich następstwie powstało po 1 stycznia 1968 r. inwalidztwo lub śmierć osoby uprawnionej do renty górniczej, weszły w życie nie tylko nowe zasady odpowiedzialności uspołecznionych zakładów pracy, ale także przewidziany w niej tryb dochodzenia świadczeń, ustawa ta bowiem normuje obie te materie. Tym samym nastąpiło z mocy ustawy wyłączenie drogi przed sądami powszechnymi dla tego rodzaju spraw i ich przekazanie do właściwości organów, które są powołane do rozpatrywania roszczeń o świadczenia z ustawy dotyczącej wypadków przy pracy (art. 2 § 3 k.p.c.).Zagadnieniem tym zajęła się również - w granicach ustawowego upoważnienia - Rada Ministrów, stanowiąc w § 9 rozporządzenia w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy na choroby zawodowe, że w zakresie przyznawania i wypłacania świadczeń przewidzianych w rozporządzeniu oraz rozpatrywania sporów o te świadczenia stosuje się przepisy art. 14 i 16 ustawy. Z chwilą zatem ogłoszenia rozporządzenia Rady Ministrów (Dz. U. Nr 22, poz. 145), czyli z dniem 3 lipca 1968 r., droga przed sądami powszechnymi dla rozpoznania omawianych spraw została wyłączona, w konsekwencji więc sądy powszechne zgodnie z art. 463 § 1 k.p.c. przekażą te sprawy nie zakończone prawomocnie organom powołanym z mocy ustawy i jej rozporządzeń wykonawczych.