III CRN 297/67

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Stanisława Z. i Antoniego Z. s. Józefa przeciwko Antoniemu Z. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności - na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministerstwa Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 21 grudnia 1966 r. - zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Kielcach z dnia 16 września 1965 r. uchylił i sprawę przekazał temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePrawomocnym postanowieniem z dnia 11 sierpnia 1959 r. spadkowe gospodarstwo rolne po Janie i Antoninie małż. Z. zostało przyznane ich synowi Józefowi Z., od którego zasądzono tytułem spłat spadkowych na rzecz Antoniego i Jana Z. po 48.533 zł, przy czym należna Antoniemu Z. spłata została następnie rozłożona na raty.Wierzyciel Antoni Z. wszczął postępowanie egzekucyjne.Józef Z., syn Jana, zmarł w dniu 11 marca 1961 r., a spadek po nim przeszedł na jego dzieci, Antoniego, Ludwika, Stanisława i Janinę.W kwietniu 1964 r. Stanisław i Antoni Z., synowie Józefa, wytoczyli przeciwko Antoniemu Z., synowi Jana, powództwo z żądaniem umorzenia prowadzonej przez niego egzekucji, powołując się na to, że pozwany utracił prawo do przyznanej mu spłaty, ponieważ w chwili otwarcia spadku nie był rolnikiem i od 1918 r. nie miał nic wspólnego z gospodarstwem rolnym.Pozwany wnosił o oddalenie powództwa, wyjaśniając, że już w 1958 r. został zaliczony do II grupy inwalidów, co stwierdza wyrok Okręgowego Sądu Ubezpieczeń Społecznych w K., znajdujący się w aktach sprawy działowej (pismo procesowe, k. 39).Sąd Powiatowy w K. wyrokiem z dnia 11 sierpnia 1965 r. powództwo uwzględnił, przy czym w uzasadnieniu powołał się na art. LXII § 1 przepisów wprowadzających k.c. zaznaczając, że w chwili śmierci swych rodziców (r. 1942 i 1946) pozwany nie pracował na gospodarstwie rolnym, lecz był zatrudniony jako urzędnik, przeto utracił prawo do otrzymania zasądzonej mu spłaty.Pozwany wniósł rewizję, którą Sąd Wojewódzki w K. wyrokiem z dnia 21 grudnia 1966 r. oddalił. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego pozwany, mimo iż został zaliczony do II grupy inwalidów, nie zachował prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Po przeprowadzeniu postępowania spadkowego zrezygnował bowiem z pobierania renty inwalidzkiej i obecnie pobiera rentę starczą. Jego dzieci uzyskały samodzielność (syn jest lekarzem) a żona jest właścicielką domu. Od 1930 r. pozwany mieszka w P.Sąd Wojewódzki powołał się również na niepublikowaną uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 5.IX.1965 r. - III CO 9/64, w której wypowiedziano pogląd, że spadkobierca, który otrzymuje rentę starczą ze względu na wykonywaną poprzednio pracę, nie dziedziczy gospodarstwa rolnego na podstawie art. 1059 § 1 pkt 5 k.c. Sąd Wojewódzki uważał to stanowisko za słuszne i zgodne z istotnym celem przepisów ograniczających dziedziczenie gospodarstw rolnych, jakim jest zahamowanie odpływu środków płatniczych ze spadkowych gospodarstw. Wreszcie Sąd Wojewódzki zaznaczył, że przejawiająca się w egzekucji akcja pozwanego, człowieka dobrze usytuowanego, zmierzająca do rozdrobnienia - i tak już niewielkiego - gospodarstwa rolnego może być oceniona jako sprzeczna ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa własności ziemi i z zasadami współżycia społecznego, a w konsekwencji nie może być uważana za wykonanie prawa i korzystać z ochrony.Od wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 21.XII.1966 r. - II Cr. 1466/66 Minister Sprawiedliwości wniósł rewizję nadzwyczajną, na skutek podania pozwanego Antoniego Z. i po 6-miesięcznym terminie określonym w art. 421 § 2 k.p.c.W rewizji nadzwyczajnej zarzuca się zaskarżonemu wyrokowi naruszenie art. 233 § 1 i 387 k.p.c. art. LVI § 2 przepisów wprowadzających k.c. w związku z art. 1059 § 1 pkt 5 k.c., art. LXII § 1 przepisów wprowadzających k.c. oraz naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Wniosek rewizji zmierza do uchylenia zaskarżonego wyroku, jak również wyroku Sądu Powiatowego w K. z dn. 16.IX.1965 r. (C. 974/64) i do przekazania sprawy Sądowi Powiatowemu w K. do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy uznał rewizję nadzwyczajną za uzasadnioną, przy czym rozważył, co następuje:Słusznie podnosi się w rewizji nadzwyczajnej, że uchwała Sądu Najwyższego, na którą powołuje się Sąd Wojewódzki, jest wyrazem odosobnionego poglądu, od którego Sąd Najwyższy w późniejszym swym orzecznictwie odstąpił.W postanowieniu z dnia 7 kwietnia 1966 r. III CR 354/66 (zb. orz. 1966/12/217) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że ani art. 1059 § 1 pkt 5 k.c., ani § 14 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 listopada 1964 r. nie uzależniają prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego przez osoby trwale niezdolne do pracy i zaliczone do I lub II grupy inwalidów od niepobierania przez nich renty inwalidzkiej. Identyczne stanowisko zajął Sąd Najwyższy co do spadkobierców pobierających renty starcze w postanowieniu z dnia 26 listopada 1965 r. III CR 236/65.Również dalsza argumentacja obu Sądów nie jest trafna, albowiem nie wzięły one pod uwagę tej zasadniczej okoliczności, że prawo do otrzymania spłaty należnej z orzeczeń prawomocnych wydanych przed dniem 5 lipca 1963 r. nie jest uzależnione od swobodnego uznania sądu, lecz od obiektywnej przesłanki, jaką jest zachowanie prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego, to zaś jest ściśle uregulowane przepisami art. LVI przepisów wprowadzających k.c. i art. 1059 k.c.Jeżeli zatem pozwany już w r. 1958 został, jak twierdzi, zaliczony do II grupy inwalidów, względnie, jak wspomniano w motywach, po zakończeniu postępowania spadkowego, a więc prawdopodobnie przed 5.VII.1963 r., przeszedł na rentę starczą, to zgodnie z art. LVI § 2 (przepisów wprowadzających k.c. w związku z art. 1059 § 1 pkt 5 k.c. i § 14 Rozporządzenia Rady Ministrów z dn. 28.XI.1964 r. (Dz. U. Nr 45, poz. 304) zachowałby prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego, a tym samym prawo do spłaty zgodnie z art. LXII § 1 przepisów wprowadzających k.c.Wreszcie trzeba podkreślić, że błędne jest również zapatrywanie Sądu Wojewódzkiego, iż uprawnienie pozwanego do otrzymania spłaty może być potraktowane jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i z tego tytułu pozbawione ochrony.Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 25.IV.-7.V.1955 r. IV CR. 395/55 (zb. orz. 1956/2/39) wyjaśnił, że art. 3 p.o.p.c. nie może stanowić samodzielnej podstawy powództwa z wyjątkiem sytuacji z art. 573 § 1 pkt 2 dawnego k.p.c., kiedy powództwo o umorzenie egzekucji w całości lub części, zmierzające do zastosowania art. 3 p.o.p.c., oparte jest na zdarzeniach, które nastąpiły po powstaniu tytułu egzekucyjnego.W sprawie niniejszej nie zachodzą warunki przewidziane w art. 573 § 1 pkt 2 dawnego k.p.c., obecnie w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., ponieważ nie nastąpiło żadne zdarzenie, które uzasadniałoby zastosowanie art. 5 k.c., musiałoby to być zdarzenie, które dotknęło dłużników, np. pogarszając wysoce ich sytuację materialną. Natomiast ogólnikowe powołanie się na pomyślne warunki materialne wierzyciela nie może uzasadniać zastosowania powołanego przepisu, gdyż warunki materialne nie są "zdarzeniem", w rozumieniu wspomnianego przepisu.Nadmienić wreszcie należy także, iż przepisy k.c. o dziedziczeniu gospodarstw rolnych są już przepisami szczególnymi i poważnie ograniczającymi tę sferę uprawnień, jaka niektórym osobom przysługiwałaby przy stosowaniu przepisów ogólnych o dziedziczeniu. Jeśli więc z mocy - i mimo tych przepisów szczególnych - pozwany zachowałby uprawnienia do spłaty spadkowej, brak byłoby podstaw, ażeby realizację posiadanych przez niego uprawnień uznawać za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego.Skoro zatem naruszone zostały przez oba Sądy powołane w rewizji nadzwyczajnej przepisy, należało uchylić wydane przez nie orzeczenie i przekazać sprawę Sądowi Powiatowemu w K. do ponownego rozpoznania z uwagi na konieczność poczynienia dodatkowych ustaleń co do terminów trwałej niezdolności pozwanego do pracy (art. 422 § 2 k.p.c.).Uchyleniu obu postanowień nie stoi na przeszkodzie upływ terminu przewidzianego w art. 421 § 2. k.p.c., ponieważ błędne zastosowanie przepisów prawa o dziedziczeniu gospodarstw rolnych, w następstwie czego spadkobierca uprawniony do spłaty zostałby jej całkowicie pozbawiony - narusza interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.