U 1/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN, gen. bryg. K. Jankowski. Sędziowie: płk J. Badecki, płk Z. Krasuski, płk A. Kruszka, płk W. Sieracki, płk W. Winawer (sprawozdawca), płk Z. Wizelberg.Prokurator: płk M. Flemming.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu przedstawionej przez Prezesa Sądu Najwyższego w trybie art. 390 k.p.k. kwestii prawnej wymagającej zasadniczej wykładni ustawy:"1)Czy wyroki sądów wojskowych orzekające skazanie wyłącznie na karę aresztu domowego, przewidzianą w art. 38 § 2 k.k.W.P., podlegają rejestracji w rejestrze skazanych Ministerstwa Sprawiedliwości?2)Czy zatarcie skazania na karę aresztu domowego następuje na zasadach przewidzianych w art. 67 lub w art. 68 k.k.W.P., czy też na zasadach przewidzianych w wojskowych przepisach dyscyplinarnych dla zatarcia kar dyscyplinarnych?3)Czy zatarcie skazania na samoistną karę grzywny może nastąpić tylko w razie spełnienia warunków określonych w art. 67 k.k.W.P., czy też także w razie spełnienia warunków określonych w art. 68 k.k.W.P.?"po wysłuchaniu wniosku prokuratora,uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Z brzmienia art. 38 § 2 k.k.W.P. wynika, że kara aresztu domowego stanowi, swoistą alternatywę kary aresztu zwykłego, różniącą się od niej w sposób istotny tym, że nie następuje tu pozbawienie wolności, lecz jedynie czasowe ograniczenie pewnych praw. W hierarchii kar zasadniczych wymierzanych przez sądy wojskowe karę aresztu domowego należy umieścić między karą aresztu zwykłego a karą grzywny, tj. jako karę rodzajowo surowszą od tej ostatniej kary.Ponieważ skazania na samoistną karę grzywny, zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 września 1952 r. o rejestrze skazanych (Dz. U. Nr 39, poz. 273), nie zostały wyłączone spod obowiązku rejestracji w rejestrze skazanych, przeto nie ma podstaw do uznania, żeby spod obowiązku rejestracji w rejestrze skazanych były wyłączone skazania na karę rodzajowo surowszą, jaką jest - jak wskazano wyżej - kara aresztu domowego.Rejestracja skazań w rejestrze skazanych prowadzonym centralnie przez Ministerstwo Sprawiedliwości ma na celu umożliwienie przede wszystkim sądom, a także powołanym do tego instytucjom uzyskiwania danych dotyczących karalności danej osoby, co ma istotne znaczenie w szczególności w razie powrotu do przestępstwa.Zgodnie zresztą z art. 38 § 2 k.k.W.P. kara aresztu domowego może być wymierzona za wszystkie przestępstwa, za które może być wymierzona kara aresztu zwykłego, przy czym wymiar kary aresztu domowego może sięgać 1 roku. Wynika stąd, że kara aresztu domowego może być wymierzona także za przestępstwa bynajmniej o niebłahym stopniu społecznego niebezpieczeństwa, co także przemawia za poglądem, że skazania na te kary nie mogą być wyłączone od obowiązku rejestracji w rejestrze skazanych Ministerstwa Sprawiedliwości.Ponieważ karę aresztu domowego sądy stosują tylko wówczas, gdy uznają za celowe pozostawienie skazanego w służbie wojskowej, przeto może się wydawać, że ewidencjonowanie tej kary w jego aktach osobowych jest wystarczające, gdyż sądy wojskowe oraz inne organy wojskowe mogą posłużyć się tymi aktami do ustalenia poprzedniej karalności. Nie można jednak pominąć tu i tej możliwości, że już po wyroku skazany może być zwolniony z innych przyczyn ze służby wojskowej i wówczas praktycznie zniknąłby jakikolwiek ślad o jego skazaniu. Dotychczasowe doświadczenia w zakresie kary aresztu domowego wskazują zresztą, że kara ta jest orzekana nie tylko za przestępstwa wojskowe, lecz także za przestępstwa pospolite, co raz jeszcze podkreśla wagę możliwości ustalenia poprzedniej karalności także ze względu na potrzeby wynikłe po zwolnieniu skazanego ze służby wojskowej.Wymaga jeszcze rozważenia, czy teza o obowiązku rejestracji skazań na karę aresztu domowego w rejestrze skazanych Ministerstwa Sprawiedliwości nie koliduje z art. 321 § 3 k.w.p.k., który stanowi, że "karę aresztu domowego wykonuje się w sposób określony w przepisach o odpowiedzialności żołnierzy za przewinienia dyscyplinarne i za naruszenie honoru i godności żołnierskiej". Otóż stwierdzić należy, że kolizji takiej nie ma, gdyż rejestracja skazania nie wchodzi w zakres wykonania kary. Świadczy o tym chociażby to, że dane o skazaniu pozostają w rejestrze skazanych także po zakończeniu wykonania orzeczonych kar. Ponadto z szeregu przepisów k.k.W.P. (np. art. 55, 57, 58) i k.w.p.k. (np. art. 318, 319, 320, 324) wynika, że przez wykonanie kary należy rozumieć ściśle to, co stanowi realizację kary danego rodzaju, a nie następstwa skazania, do których należy zaliczyć jego rejestrację. Dlatego też należy uznać, że art. 321 § 3 k.w.p.k., odsyłając w kwestii sposobu wykonania kary aresztu domowego do wojskowych przepisów dyscyplinarnych, recypuje jedynie sposób odbywania tej kary określony w pkt 92 Regulaminu Dyscyplinarnego Sił Zbrojnych PRL, nie dotyczy zaś sposobu ewidencjonowania kary aresztu domowego. Charakterystyczne jest zresztą, że sprawy wykonania kar dyscyplinarnych i ich ewidencjonowania ujęte są w Regulaminie Dyscyplinarnym w różnych rozdziałach, co wskazuje na to, że także w rozumieniu wojskowych przepisów dyscyplinarnych ewidencjonowanie kar nie wchodzi w zakres ich wykonania.2. Kara aresztu domowego jest karą orzekaną przez sąd, a nie karą dyscyplinarną i dlatego zatarcie skazania na tę karę może nastąpić tylko na zasadach i w trybie określonym w k.k.W.P. i k.w.p.k., a nie na zasadach i w trybie określonym w wojskowych przepisach dyscyplinarnych. Jak wskazano zresztą wyżej, art. 321 § 3 k.w.p.k., który przewiduje, że karę aresztu domowego orzeczoną przez sąd wykonuje się w sposób określony w wojskowych przepisach dyscyplinarnych, nie może być interpretowany rozszerzająco i instytucji zatarcia skazania w żadnym razie nie można uznać za część składową wykonania kary.Należy także zaznaczyć, że pkt 121 Regulaminu Dyscyplinarnego Sił Zbrojnych PRL, który przewiduje w określonych wypadkach skreślenie kar dyscyplinarnych z ewidencji i dlatego stanowi pewien surogat zatarcia ukarania, nie może być stosowany do kar sądowych, gdyż zarządzenie lub niezarządzenie zatarcia skazania mogłoby wówczas być uzależnione od decyzji organów pozasądowych, co jest nie do przyjęcia.Podstawowym przepisem, który reguluje materialnoprawne przesłanki zatarcia skazania, jest art. 67 § 1 k.k.W.P. Możliwość zarządzenia zatarcia skazania uzależnia ten przepis od upływu 10 lat od odbycia, darowania lub przedawnienia kary. Użycie słów "odbycie kary" wskazuje na to, że ustawodawca miał tu na myśli przede wszystkim karę pozbawienia wolności. Określenie "odbycie kary" obejmuje jednak oczywiście także karę aresztu domowego, choć nie jest ona karą pozbawienia wolności (patrz uchwałę Sądu Najwyższego, Izba Wojskowa, Nw 45/63), gdyż karę aresztu domowego także się "odbywa".Pewną wątpliwość można mieć co do tego, czy przepis art. 67 § 1 k.k.W.P., gdy mówi o "odbyciu" kary, dotyczy także skazania na samoistną karę grzywny. Wprawdzie w postanowieniu Rw 214/64 (OSNKW nr 6/64, poz. 90), dotyczącym wykładni art. 51 § 1 k.k.W.P., a także w uchwale VI KO 36/62 (OSNKW nr 7-8/63, poz. 129), dotyczącej wykładni art. 60 § 1 k.k., Sąd Najwyższy zajął słuszne stanowisko, że zawarte w tych przepisach określenie "odbycie" kary nie może dotyczyć kary grzywny, gdyż kary tej się nie odbywa, jednakże nie można tej wykładni stosować do art. 67 § 1 k.k.W.P. Na gruncie bowiem art. 51 § 1 k.k. W.P. i art. 60 § 1 k.k. uznanie "odbycia" kary za dotyczące także kary grzywny stanowiłoby zastosowanie niekorzystnej dla oskarżonego wykładni rozszerzającej, co oczywiście jest niedopuszczalne. Na gruncie art. 67 § 1 k.k.W.P. uznanie określenia "odbycie" kary za obejmujące także wykonanie kary grzywny stanowi korzystną dla skazanego wykładnię rozszerzającą, a więc wykładnię nie tylko dopuszczalną lecz wręcz konieczną, jeśli się zważy, że odrzucenie tej wykładni byłoby równoznaczne z uznaniem, że k.k.W.P. w ogóle nie przewiduje zatarcia skazania na samoistną karę grzywny.Oczywiście taki wniosek jest nie do przyjęcia i dlatego uznać należy, że art. 67 § 1 k.k.W.P. dotyczy także zatarcia skazania na samoistną karę grzywny. Wprawdzie § 6 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 10 września 1952 r. o rejestrze skazanych przewiduje, że karty karne dotyczące skazania na samoistną grzywnę ulegają usunięciu z rejestru skazanych po upływie lat 5, jednakże z faktu, że wycofanie kart karnych ma charakter całkowicie automatyczny, a zatarcie skazania w myśl art. 67 § 1 k.k.W.P. wymaga orzeczenia sądu i zależy od jego oceny i uznania, należy wysnuć wniosek, że obie te instytucje nie są identyczne.3. Przepis art. 68 § 1 k.k.W.P. przewiduje szczególne wypadki zatarcia skazania z mocy prawa w razie skazania na kary pozbawienia wolności do 6 miesięcy już po upływie lat 3 od odbycia kary lub powyżej 6 miesięcy do lat 3 po upływie lat 6 od odbycia kary. Przepis ten w sposób wyraźny nie reguluje zatarcia skazania na kary aresztu domowego lub na samoistną karę grzywny. Skoro jednak art. 68 k.k.W.P. normuje uprzywilejowane wypadki zatarcia skazania, a jak wskazano wyżej zarówno kara aresztu domowego, jak i orzeczona samoistnie kara grzywny są rodzajowo karami łagodniejszymi od kary pozbawienia wolności, to uznać należy w drodze zastosowania korzystnej dla skazanego wykładni, że art. 68 k.k.W.P. stosuje się odpowiednio w razie skazania na karę aresztu domowego lub na samoistną karę grzywny.Wymaga tu jednak rozstrzygnięcia, czy na gruncie art. 68 k.k. W.P. do zatarcia skazania na karę aresztu domowego i na samoistnie orzeczoną karę grzywny wymagany jest trzyletni czy też sześcioletni okres wyczekiwania przewidziany w tym przepisie. Za prawidłową uznać tu należy pierwszą alternatywę.Zarówno kara aresztu domowego, jak i samoistna kara grzywny są rodzajowo karami łagodniejszymi od kary pozbawienia wolności i są orzekane właśnie wtedy, gdy orzeczenie kary pozbawienia wolności sąd uznaje za niecelowe. Kara aresztu domowego w praktyce nigdy nie jest orzekana w wymiarze powyżej 6 miesięcy, ale karę tę orzeczoną nawet w maksymalnym rozmiarze, tzn. w rozmiarze 1 roku, uznać należy za łagodniejszą represję od 6 miesięcy pozbawienia wolności.To samo należy powiedzieć o karze grzywny. Przy wymiarze tej kary zgodnie z art. 56 k.k. sąd uwzględnia między innymi stosunki majątkowe sprawcy; kara grzywny wymierzana jest w takiej wysokości, by zapłacenie jej przez skazanego było możliwe. W tych warunkach ukaranie samoistną karą grzywny jest zastosowaniem represji mniej dotkliwej niż ukaranie karą pozbawienia wolności. Okoliczność, że kara grzywny może być zamieniona na zastępczą karę pozbawienia wolności do 3 lat, nie ma istotnego znaczenia, gdyż zastępcza kara pozbawienia wolności jest jedynie środkiem zmuszenia do zapłaty grzywny, przy czym przy określaniu rozmiarów zastępczej kary pozbawienia wolności bierze się przede wszystkim pod uwagę niejako egzekucyjny cel zastosowania tego środka. W praktyce sądów wojskowych samoistne kary grzywny są orzekane z reguły w takich rozmiarach, że zastępcza kara pozbawienia wolności nie przekracza 6 miesięcy. Wyjątki mogą zachodzić przy wymierzaniu kary grzywny za przestępstwa przewidziane w ustawie karnej skarbowej z dnia 13 kwietnia 1960 r., ale tam obowiązują odrębne zasady zacierania skazań, które określa art. 30 tej ustawy.W konkluzji należy dojść do wniosku, że zatarcie skazania na karę aresztu domowego oraz na samoistną karę grzywny, jeżeli sprawca nie popełnił następnie nowego przestępstwa, następuje z mocy prawa po upływie lat 3 od chwili zakończenia wykonania tych kar, a to bez względu na zastosowany wymiar tych kar i bez względu na to, czy wykonanie kary grzywny nastąpiło w drodze jej zapłacenia lub ściągnięcia, czy też w drodze odbycia zastępczej kary pozbawienia wolności.Tego rodzaju wykładnia art. 68 k.k.W.P. odpowiada też w pełni względom celowości. Kary aresztu domowego i samoistnej grzywny wymierzane są z reguły za przestępstwa lżejsze i do zatarcia skazań na te kary, przy spełnieniu warunku niepopełnienia przez skazanego nowego przestępstwa, trzyletni okres wyczekiwania uznać należy za w pełni wystarczający.