III PZP 15/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: S. Gross, J. Krzyżanowski, K. Marowski (sprawozdawca), K. Piasecki, J. Pietrzykowski, J. Szczerski.SentencjaSąd Najwyższy, po wysłuchaniu wniosku wiceprokuratora Generalnej Prokuratury Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej L. Karłowskiego, rozpoznał wniosek Prezesa Sądu Najwyższego, zgłoszony na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy w sprawie, której zakres rozpoznania nie zależy od żądania pozwu, oddalenie części powództwa może być uważane za negatywne rozstrzygnięcie również o dalszych roszczeniach, nie zgłoszonych w żądaniu, wynikających z faktów przytoczonych przez powoda?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Oddalenie części powództwa w sprawie, w której sąd nie jest związany żądaniem (art. 321 § 2 i 475 § 1 k.p.c.), nie stanowi oddalenia roszczeń nie zgłoszonych w żądaniu lub przekraczających jego zakres. Uzasadnienie faktyczneWedług pierwotnego tekstu kodeksu postępowania cywilnego z 1932 r. proces zmierzał tylko do rozstrzygnięcia o żądaniach stron. Do tego celu były przystosowane wszystkie jego przepisy i były one pod tym względem ze sobą zharmonizowane. I tak: przepis art. 200 (według ostatniej numeracji) wymagał dokładnego określenia żądania, i to pod rygorem zwrotu pozwu; przepis art. 329 wyraźnie zakazywał wyrokowania co do rzeczy, która nie była przedmiotem żądania, i zasądzenia ponad żądanie; przepis art. 334 polecał zamieszczać w sentencji wyroku rozstrzygnięcie o żądaniach stron; według art. 356 strona mogła wnosić o uzupełnienie wyroku tylko wówczas, gdy sąd - wbrew przepisowi art. 334 - nie orzekł o całości żądania.Sąd rozstrzygał więc tylko o żądaniu: pozytywnie - przez zasądzenie świadczenia określonego w żądaniu w całości lub części albo negatywnie - przez oddalenie powództwa w całości lub w części, co do której nie orzekł pozytywnie. Jeżeli sąd, rzeczywiście zgodnie z przepisem art. 334 d.k.p.c. - rozstrzygnął o całości żądania czy to pozytywnie, czy też negatywnie, czy wreszcie częściowo pozytywnie, a w pozostałej części negatywnie, przy czym wyrok urósł w moc prawa, to wyrok ten miał powagę rzeczy osądzonej w zakresie określonym żądaniem. Jeżeli zaś sąd nie orzekł o całości żądania, a strona nie żądała uzupełnienia wyroku, to wyrok miał powagę rzeczy osądzonej w tej części, w jakiej wyrok ten zawierał rozstrzygnięcie (art. 367 d.k.p.c.); w pozostałej części strona miała otwartą drogę do wniesienia nowego powództwa. Nie było też wątpliwości, że wyrok sądu niższej instancji mógł być zaskarżony środkiem odwoławczym tylko w takim zakresie, w jakim zawierał rozstrzygnięcie o żądaniu.Nowela z 1950 r. wprowadziła do kodeksu postępowania cywilnego istotną zmianę co do zakresu orzekania w niektórych sprawach. W szczególności dodany został przepis art. 329 § 2 d.k.p.c., według którego w sprawach tam wymienionych zakaz wyrokowania co do rzeczy, która nie była przedmiotem żądania i zasądzenia ponad żądanie, nie obowiązywał. Nie zmienione jednak zostały pozostałe z wymienionych wyżej przepisów, a więc przepis art. 334 d.k.p.c. stanowiący, że w sentencji wyroku należy zamieszczać, jak już wspomniano wyżej, rozstrzygnięcie o żądaniu, jak również przepis art. 356 d.k.p.c., który uprawniał do żądania uzupełnienia wyroku tylko wówczas, gdy sąd nie orzekł o całości żądania. Stąd powstało w praktyce zagadnienie, jakie środki przysługują stronie w wypadku, gdy sąd z uchybieniem art. 329 § 2 d.k.p.c. nie orzekł poza żądaniem lub ponad żądanie, mimo że wyniki postępowania uzasadniały takie orzeczenie. Powstały też wątpliwości co do zakresu materialnej prawomocności takiego wyroku.Zagadnienie to było przedmiotem uchwały Sądu Najwyższego w składzie 7 sędziów z dnia 29.IV.1957 r. I CO 40/56 (OSN 1958, z. 1, poz. 4). Według tej uchwały "z mocy art. 371 § 1 pkt 3 d.k.p.c. można oprzeć rewizję na uchybieniu art. 329 § 2 d.k.p.c., jeżeli sąd nie przyznał alimentów ponad żądanie strony uprawnionej mimo istnienia przesłanek ku temu".W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy zajął stanowisko także co do materialnej prawomocności orzeczeń w sprawach wymienionych w art. 329 § 2 d.k.p.c., a mianowicie przyjął, że materialna prawomocność wyroku w takich sprawach obejmuje to wszystko, co sąd mógł zasądzić w myśl tego przepisu ponad żądanie lub poza żądaniem.Przepisy art. 321 § 2 i 475 § 1 k.p.c., stanowią odpowiednik art. 329 § 2 d.k.p.c., są jednak inaczej zredagowane, określając dokładniej uprawnienia (obowiązek) sądu w sprawach, których dotyczą. W szczególności według tych przepisów sąd w takich sprawach orzeka o roszczeniach, jakie wynikają z faktów przytoczonych przez powoda, także wówczas, gdy roszczenie nie było objęte żądaniem lub gdy było w nim zgłoszone w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania. Zmiana więc polega na dokładniejszym określeniu granic kognicji sądu i na wyraźniejszym stwierdzeniu, że jest to nie tylko uprawnienie, ale i obowiązek sądu.Istotną zmianę przynosi art. 351 § 1 k.p.c. w stosunku do art. 356 d.k.p.c. Uprawnia on bowiem stronę do złożenia wniosku o uzupełnienie wyroku także wówczas, gdy w sprawie, której zakres nie zależy od treści żądania pozwu, sąd - wbrew wynikom postępowania - nie orzekł o roszczeniu nie zgłoszonym w żądaniu lub przyznał je w rozmiarze mniejszym, niż należało.Komentarz do takiej redakcji cytowanego przepisu zamieszczony w uzasadnieniu projektu kodeksu postępowania cywilnego z 1964 r., wyjaśnia, że chodziło o usunięcie wątpliwości, o jakich była wyżej mowa w związku z art. 329 § 2 d.k.p.c., i to w sposób odmienny, niż cytowana wyżej uchwała I CO 40/66.Pod rządem więc obecnie obowiązującego kodeksu postępowania cywilnego obowiązuje zasada, że jeżeli sąd nie wykonał obowiązku wynikającego z treści art. 321 § 2 i 475 § 1 k.p.c., powód może żądać uzupełnienia wyroku, jednakże nie przysługuje mu rewizja. Oznacza to, że ewentualne roszczenie ponad to, co sąd zasądził, nie zostało jeszcze rozstrzygnięte i w tym zakresie powód, który nie zgłosił wniosku o uzupełnienie wyroku, ma otwartą drogę do procesu o dalsze roszczenie lub o dalszą część roszczenia.Odnosi się to niewątpliwie zarówno do wypadku, gdy sąd uwzględnił w całości żądania, nie zasądzając nic więcej, jak i do wypadku, gdy sąd zasądził coś więcej, niż powód żądał, ale nie wszystko, co powinien był zasądzić z mocy art. 321 § 2 lub 475 § 1 k.p.c.Wątpliwość może natomiast powstać wówczas, gdy sąd nie tylko nie wyszedł poza granice żądania, ale nawet oddalił żądanie w całości lub części. Wątpliwość ta wynika z obecnego sformułowania przepisów art. 321 § 2 i 475 § 1 k.p.c. Jeżeli bowiem w myśl tych przepisów sąd orzeka o roszczeniach, jakie wynikają z faktów przytoczonych przez powoda bez względu na to, czy były one objęte żądaniem i w jakim mianowicie rozmiarze, a więc jeżeli przedmiotem kognicji sądu jest nie tyle żądanie, ile roszczenia wynikające z faktów przytoczonych przez powoda - to można by rozumieć, że oddalenie powództwa w całości lub części mieści w sobie negatywne rozstrzygnięcie o całości roszczeń, jakie wynikają z faktów przytoczonych przez powoda, a nie tylko o żądaniu powoda.Postawione przez Prezesa Sądu Najwyższego pytanie dotyczy tej właśnie wątpliwości.Na postawione pytanie należy odpowiedzieć negatywnie.Przepis art. 325 k.p.c. określa, co powinna zawierać sentencja wyroku. Ma ona mianowicie zawierać rozstrzygnięcie sądu o żądaniach stron, a więc "rozstrzygnięcie" i tylko "o żądaniach".Ustawodawca użył tu słowa "rozstrzygnięcie", które jest właściwe, gdyż niewątpliwie chodzi o decyzję zarówno pozytywną jak i negatywną. Art. 321 § 2 k.p.c. i art. 475 § 1 k.p.c., który jest odpowiednikiem art. 321 § 2 k.p.c. w postępowaniu odrębnym o roszczenia pracowników, zobowiązują sąd do "orzeczenia" o roszczeniach, jakie wynikają z faktów przytoczonych przez powoda. Należy uznać, że w tym wypadku nie chodzi o rozstrzygnięcie (zarówno pozytywne, jak i negatywne) o całości roszczenia, a tylko wyłącznie o orzeczenie pozytywne w takim zakresie, w jakim sąd uzna, że usprawiedliwia to wynik postępowania. O tym zaś, czego wynik postępowania nie usprawiedliwia, sąd nie orzeka.Taka wykładnia cytowanych przepisów jest jedynie właściwa także z tego powodu, że rozstrzygnąć negatywnie można o określonym żądaniu, natomiast w braku żądania trudno mówić o negatywnym rozstrzygnięciu, a w każdym razie nie można go ściśle sprecyzować. Ze względu zaś na konieczność ścisłego określenia granic prawomocności materialnej, wyrok musi ściśle precyzować nie tylko pozytywną, ale i negatywną część rozstrzygnięcia.Należy więc dojść do wniosku, że przepisy art. 321 § 2 i 475 § 1 k.p.c. zobowiązują sąd do rozpoznania całości roszczeń wynikających z faktów przytoczonych przez powoda i jeżeli wynik postępowania to usprawiedliwia, do wydania orzeczenia w sensie pozytywnym o roszczeniu nie zgłoszonym w żądaniu lub zgłoszonym w rozmiarze mniejszym, niż należało, w takich granicach, w jakich wynik postępowania to usprawiedliwia. Przepisy te nie dają jednak sądowi prawa orzekania o roszczeniach nie objętych żądaniem w sensie negatywnym.Jeżeli więc sąd nie znalazł podstaw do skorzystania z uprawnienia zasądzenia ponad czy poza żądaniem pozwu, to nie orzeka w tym zakresie ani pozytywnie, ani negatywnie i dlatego nie można wnosić, że rozstrzygnął on sprawę w tym szerszym zakresie. To wszystko, co znajduje się poza granicami żądania pozwu, pozostaje więc nie rozstrzygnięte, choćby nawet z uzasadnienia wyroku wynikało, że sąd rozważał sprawę (rozpoznawał w toku postępowania) poza granicami żądania. Stronie bowiem nie przysługuje rewizja od uzasadnienia wyroku, wywody zaś uzasadnienia mogą co najwyżej służyć do wyjaśnienia treści sentencji w zakresie, w jakim obejmuje ona rozstrzygnięcie, natomiast nie mają one żadnego znaczenia dla przedmiotu nie rozstrzygniętego w sentencji wyroku.Oczywiście sąd może nietrafnie dojść do przekonania, że wynik postępowania nie usprawiedliwia pozytywnego orzeczenia o roszczeniu nie zgłoszonym w żądaniu lub zgłoszonym w rozmiarze mniejszym, niż należało. Dlatego strona - w myśl art. 351 § 1 k.p.c. - może w takim wypadku wnosić o uzupełnienie wyroku, a nadto skoro sprawa w tym zakresie nie została rozstrzygnięta, może, nie korzystając z uprawnienia do żądania uzupełnienia wyroku, wnieść odrębne powództwo.Taka wykładnia przepisów art. 321 § 2 i 475 § 1 k.p.c. realizuje we właściwy sposób cel tych przepisów, a mianowicie lepszą obronę interesów chronionych tymi przepisami. Wykładnia przeciwna mogłaby w praktyce w poszczególnych wypadkach doprowadzić do tego, że przepisy art. 321 § 2 i 475 § 1 k.p.c. przez zamknięcie drogi do rozstrzygnięcia o roszczeniu, które właściwie jeszcze nie było przedmiotem rozstrzygnięcia, pogorszyłyby sytuację osób, których prawa te przepisy mają chronić. A tymczasem, jak wynika wyraźnie z uzasadnienia projektu k.p.c. z 1964 r., ustawodawca chciał temu zapobiec.Odpowiedź udzielona na pytanie przesądza tylko zagadnienie, czy oddalenie części powództwa oznacza negatywne rozstrzygnięcie o roszczeniach lub o części roszczenia, które nie były objęte żądaniem. Z udzielonej odpowiedzi negatywnej nie można jednak wyprowadzić wniosku, że w razie oddalenia powództwa w całości lub części zawsze można zgłosić wniosek o uzupełnienie wyroku w myśl art. 351 § 1 k.p.c. Mogą tu zachodzić różne sytuacje, które będą przedmiotem rozważań w dalszej części uzasadnienia.Art. 321 § 2 i 475 § 1 k.p.c. rozszerzają zakres kognicji sądów w dwóch kierunkach. W szczególności w myśl tych przepisów sąd orzeka:1) o roszczeniach, jakie wynikają z faktów przytoczonych przez powoda, gdy roszczenia te nie były objęte żądaniem, i2) o całości roszczenia, które było wprawdzie objęte żądaniem, ale w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania.Ad. 1). Z jednego bowiem zdarzenia, z jednego stosunku prawnego może wynikać więcej roszczeń. Na skutek wypadku spowodowanego czynem niedozwolonym sprawca odpowiada wobec poszkodowanego za szkodę. Jednakże - zależnie od stanu faktycznego - szkoda może być różna. Z tego samego wypadku poszkodowany utracił nogę, w związku z czym doznał cierpień fizycznych i krzywdy moralnej, może więc domagać się zadośćuczynienia. Jeżeli takie uszkodzenie ciała spowodowało zmniejszenie się zdolności zarobkowej, to jest to dodatkowy stan faktyczny, uzasadniający roszczenie o rentę. Gdyby ponadto wskutek wypadku uległo zniszczeniu ubranie poszkodowanego, to byłby to dodatkowy stan faktyczny uzasadniający roszczenie o odszkodowanie za ubranie. Poszkodowany miałby więc trzy roszczenia, skonkretyzowane częściowo różnymi stanami faktycznymi. Jeżeli żądaniem obejmie tylko jedno z tych roszczeń, np. o rentę, jakkolwiek przytoczy również fakty uzasadniające wszystkie trzy roszczenia, to sąd w myśl art. 321 § 2 k.p.c. powinien nie tylko orzec o rencie, ale także zasądzić odpowiednie kwoty z tytułu zadośćuczynienia i odszkodowania za zniszczone ubranie w granicach usprawiedliwionych wynikiem postępowania.Podobnie w razie bezpodstawnego rozwiązania umowy o pracę przysługują pracownikowi różne roszczenia: o przywrócenie do pracy, odszkodowanie za czas pozostawania bez pracy i ewentualnie za nie wykorzystany urlop. Niezależnie od tego pracownik może dochodzić również zaległego wynagrodzenia za pracę, np. w godzinach nadliczbowych. Jest to już całkiem inny stan faktyczny, choć roszczenie wynika z tego samego stosunku prawnego, tj. z umowy o pracę. Również i w tym wypadku sąd w myśl art. 475 § 1 k.p.c. - niezależnie od rozstrzygnięcia o żądaniu - zasądzi odpowiednie kwoty z tytułu roszczeń nie zgłoszonych w żądaniu, jeżeli wynikają one z faktów przytoczonych przez powoda. Tak więc sąd zasądzi należność również za godziny nadliczbowe, jeżeli powód przytoczy fakt nieotrzymania wynagrodzenia za godziny nadliczbowe. Podobnie przedstawiać się będzie sprawa co do innych roszczeń nie objętych żądaniem. Wprawdzie nie będzie sąd mógł orzec przywrócenia do pracy, jeżeli powód nie wyrazi woli ponownego nawiązania stosunku pracy, ale to już inna kwestia, wynikająca z prawa materialnego.Ad. 2). W tym wypadku chodzi o wysokość należnych świadczeń w obrębie jednego skonkretyzowanego roszczenia. Jeżeli powód tytułem zadośćuczynienia żądał kwoty 20.000 zł, a sąd uzna, że wynik postępowania usprawiedliwia zasądzenie z tego tytułu kwoty wyższej, np. 50.000 zł, to zasądzi tę wyższą kwotę.Jeżeli sąd, wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 321 § 2 i 475 § 1 k.p.c., zasądzi tylko świadczenia objęte żądaniem pozwu, nie orzekając nic więcej ponadto, mimo że wynik postępowania uzasadnia wydanie bądź orzeczenia o roszczeniach nie objętych żądaniem (ad 1), bądź też orzeczeniem w rozmiarze większym, niż zgłoszono w żądaniu (ad 2) - powodowi przysługuje prawo żądania uzupełnienia wyroku. Nie przysługuje natomiast rewizja.Tak samo gdy sąd zasądzi jakieś świadczenia z tytułu roszczenia nie objętego żądaniem, ale mniej, niż usprawiedliwia to wynik postępowania, albo zasądzi coś więcej na poczet roszczenia objętego żądaniem, niż żądano, ale nie tyle, ile usprawiedliwia wynik postępowania - powód ma prawo złożyć wniosek o uzupełnienie wyroku, ale nie ma prawa złożenia rewizji.Wreszcie w razie oddalenia części żądania w ramach roszczeń objętych żądaniem pozwu przysługuje wniosek o uzupełnienie wyroku co do innych roszczeń, które nie były objęte żądaniem, natomiast nie przysługuje w tym zakresie rewizja, choć przysługuje ona w zakresie, w jakim żądanie pozwu zostało oddalone.Także w wypadku, gdy sąd, zasądzając w całości żądanie pozwu w zakresie jednego roszczenia, oddali częściowo żądanie pozwu w zakresie innego roszczenia, powodowi przysługuje rewizja od oddalającej części wyroku, natomiast w zakresie roszczenia, co do którego żądanie pozwu zostało w całości uwzględnione, powód ma prawo złożyć wniosek o uzupełnienie wyroku, jeżeli żądanie pozwu w zakresie tego roszczenia nie wyczerpało całości roszczenia.Natomiast w wypadku, gdy w obrębie tego samego skonkretyzowanego roszczenia, objętego żądaniem pozwu, sąd oddalił część żądania, chociaż wynik postępowania usprawiedliwiał nie tylko zasądzenie całości żądania, ale także jeszcze coś więcej, wniosek o uzupełnienie wyroku byłby niedopuszczalny wbrew literalnej wykładni art. 351 k.p.c., gdyż sąd w żadnym razie nie mógłby go załatwić pozytywnie. Wyraził on już bowiem swe przekonanie, które stanowiło podstawę do oddalenia części powództwa, że powodowi nie należy się nawet to, czego żądał, a więc tym bardziej nic ponad żądanie. Przekonania tego nie jest on władny zmienić. Może to zrobić tylko sąd wyższej instancji na skutek rewizji. Dlatego też należy przyjąć, że wniosek o uzupełnienie wyroku jest w takim wypadku niedopuszczalny, jako zmierzający do zmiany istotnej treści wyroku. Ponieważ jednak sąd oddalił część żądania, rewizja jest dopuszczalna w każdym razie od oddalającej części wyroku. Czy natomiast w drodze rewizji można osiągnąć także zasądzenie dalszego świadczenia poza granicami żądania, zależy to już od wykładni przepisów o rewizji.Przepisy o postępowaniu rewizyjnym dotyczące zakresu rozpoznania zajmują się granicami wniosków i podstaw rewizyjnych (art. 381 i 475 § 3 k.p.c.). Dopuszczają one możliwość rozpoznania sprawy poza granicami wniosków i podstaw rewizyjnych, przytoczonych przez skarżącego w określonych tam wypadkach. Ale tu chodzi o co innego, a mianowicie o to, czy możliwe jest rozpoznanie sprawy także poza granicami żądania zgłoszonego przez powoda w sądzie pierwszej instancji bądź też poza granicami orzeczenia sądu pierwszej instancji. Jeżeli bowiem sąd pierwszej instancji na podstawie art. 321 § 2 lub 475 § 1 k.p.c. orzeknie o roszczeniu nie zgłoszonym w żądaniu lub zasądzi więcej, niż żądano, to pozwanemu przysługuje wprawdzie rewizja od takiego orzeczenia i w ten sposób przedmiotem rozpoznania w postępowaniu rewizyjnym będzie roszczenie nie mieszczące się w żądaniu zgłoszonym przez powoda w sądzie pierwszej instancji, jednakże chodzi o to, czy na skutek rewizji powoda sąd rewizyjny będzie mógł orzec o tym, co nie mieściło się w żądaniu powoda zgłoszonym przed sądem pierwszej instancji i o czym nie orzekał tenże sąd pierwszej instancji.W myśl przyjętej w kodeksie postępowania cywilnego zasady dwuinstancyjności (z zastrzeżeniem, że jest jedna instancja merytoryczna i druga kontrolna) należy na to pytanie odpowiedzieć, że sąd rewizyjny w zasadzie nie będzie mógł orzec o tym, co nie mieściło się w żądaniu zgłoszonym przez powoda przed sądem pierwszej instancji, chyba że konkretny przepis w niektórych wypadkach pozwala na odstąpienie od tej zasady. Kodeks postępowania cywilnego zawiera istotnie takie przepisy. W szczególności art. 386 k.p.c. pozwala powodowi, który wniósł rewizję, żądać w razie zmiany okoliczności faktycznych - zamiast pierwotnie żądanego przedmiotu - jego wartości lub innego przedmiotu, a w sprawach o roszczenia powtarzające się rozszerzyć żądanie pozwu na świadczenie za dalsze okresy. Drugi tego rodzaju przepis to art. 390 § 2 k.p.c., który ma zastosowanie tylko wówczas, gdy sąd rewizyjny zmienia zaskarżony wyrok, i który uprawnia sąd rewizyjny do wydania orzeczenia niezależnie od żądań stron w tych warunkach, w których uprawniony jest do tego sąd pierwszej instancji (a więc w wypadkach określonych w art. 321 § 2 i 475 § 1 k.p.c.).Przepis art. 390 § 2 k.p.c. nie określa bliżej, o jakie żądanie stron chodzi, a w szczególności, czy chodzi o żądanie zgłoszone przed sądem pierwszej instancji, czy też o wnioski rewizyjne. Jednakże o tym, że wnioski rewizyjne nie wiążą sądu w tych sprawach, których dotyczą art. 321 § 2 i 475 § 1 k.p.c., mówią już przepisy art. 381 § 2 i 475 § 3 k.p.c., nie byłoby więc celu powtarzać to jeszcze raz w art. 390 § 2 k.p.c., i to przy zastąpieniu właściwego terminu "wnioski" przez nie używany poza tym w postępowaniu rewizyjnym termin "żądania". Niezrozumiałe też byłoby, dlaczego ma to zastosowanie tylko wtedy, gdy sąd zmienia zaskarżony wyrok, a więc z wyłączeniem wypadków, gdy sąd uchyla zaskarżony wyrok (art. 388 k.p.c.), jakkolwiek art. 381 k.p.c. do takich rozróżnień nie daje podstawy.Jeżeli natomiast przyjmie się, że w art. 390 § 2 k.p.c. chodzi o żądania stron zgłoszone w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, to rozróżnienie takie jest zrozumiałe. Sąd rewizyjny stwierdzając, że ustalenia stanu faktycznego dokonane przez sąd pierwszej instancji (uzupełnione ewentualnie w postępowaniu rewizyjnym) są wystarczające do ostatecznego rozstrzygnięcia, i zmieniając wyrok w części oddalającej powództwo, zasądza świadczenie objęte żądaniem pozwu, a nadto może zasądzić świadczenie nie objęte żądaniem, gdy uzna to za uzasadnione wynikiem postępowania. W ten sposób sąd przyśpieszy realizację roszczenia w jego pełnym rozmiarze. Jeżeli następnie na skutek rewizji powoda sąd rewizyjny uchyli wyrok, to może to uczynić tylko w granicach oddalonego żądania pozwu, bo nie może uchylić nie istniejącej części wyroku. Ponieważ jednak roszczenie w zakresie przekraczającym żądanie pozwu nie zostało jeszcze rozstrzygnięte, sąd pierwszej instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy może i powinien - nawet bez wniosku strony - orzec także ponad żądanie pozwu. Tak więc w razie uchylenia wyroku orzekanie przez sąd rewizyjny o roszczeniu nie objętym żądaniem zgłoszonym przed sądem pierwszej instancji jest niemożliwe i niepotrzebne. W wypadku oddalenia rewizji taka ewentualność w ogóle nie wchodzi w rachubę.Rozważania te prowadzą do wniosku, że w razie częściowego oddalenia powództwa powód może, wnosząc rewizję, uzyskać uwzględnienie roszczeń poza granicami swego pierwotnego wniosku w tym samym procesie czy to w postępowaniu rewizyjnym przy zmianie wyroku w ramach art. 390 § 2 k.p.c., czy też, w razie uchylenia wyroku, przy ponownym rozpoznaniu sprawy w ramach art. 321 § 2 lub 475 § 1 k.p.c. Wprawdzie twierdzenie, że powodowi co do roszczenia, o którym sąd - wbrew obowiązkowi - nie orzekł, przysługuje rewizja, nie byłoby ścisłe, niemniej, jednak może on, wnosząc rewizję od oddalającej części wyroku wnosić o zastosowanie art. 390 § 2 k.p.c. Sąd rewizyjny może też z urzędu zastosować ten przepis.Jeżeli sąd rewizyjny nie skorzysta z uprawnienia przyznanego mu w art. 390 § 2 k.p.c., przed powodem stoi otwarta droga do wytoczenia nowego procesu.Rozważania powyższe na temat wykładni art. 390 § 2 k.p.c. dotyczyły sytuacji, gdy sąd nie orzekł o całości roszczenia zgłoszonego w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania. Ale z treści art. 390 § 2 k.p.c. wynika, że sąd rewizyjny uprawniony jest do orzekania także o roszczeniu, które nie jest objęte żądaniem. W wypadku takim, jak to już wyżej wyjaśniono, przysługuje prawo do złożenia wniosku o uzupełnienie wyroku. Jeżeli jednak powód takiego wniosku nie zgłosił w przewidzianym terminie, to sąd rewizyjny - gdy uzna w tym zakresie sprawę za wyjaśnioną może, choć nie musi, orzec z urzędu pozytywnie o roszczeniu nie zgłoszonym w żądaniu pozwu. Jeżeli tego nie uczyni, powodowi pozostaje droga do wytoczenia nowego powództwa.