VI KZP 10/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Pyszkowski. Sędziowie: S. Dąbrowski, R. Kryże, J. Majewski, J. Matysiak, W. Ostrowski (współsprawozdawca), J. Zembaty (sprawozdawca).Prokurator Generalnej Prokuratury: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 10 czerwca 1966 r. wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 1966 r. o wyjaśnienie przepisu art. 201 § 2 k.k. w kwestii:"Czy odbiera cechy przestępstwa czynowi zakwalifikowanemu z art. 201 § 2 k.k. fakt, że wyrok stwierdzający obowiązek alimentacji został następnie uchylony, a powództwo o alimenty prawomocnie oddalone?"po wysłuchaniu wniosku prokuratora, na podstawie art. 29 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneI. Stosownie do uchwały składu trzech sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 sierpnia 1959 r. (VI KO 31/59, "Nowe Prawo" 7-8/60) wyrok oddalający powództwo cywilne o ustalenie ojcostwa w sprawie cywilnej nie daje podstawy do wznowienia postępowania w sprawie karnej na korzyść skazanego z art. 201 § 2 k.k. za złośliwe uchylanie się od obowiązku łożenia na utrzymanie innej osoby, stwierdzonego orzeczeniem sądu podlegającym wykonaniu. Przepis bowiem art. 201 § 2 k.k. stoi na straży zarówno powagi orzeczenia sądowego wkładającego obowiązek alimentacji, jak i dobro osoby wymagającej utrzymania. Dlatego też okoliczność, że orzeczenie nieprawomocne, lecz wykonalne, a wkładające obowiązek alimentacji zostanie uchylone po uprawomocnieniu się wyroku skazującego z art. 201 § 2 k.k. - nie powoduje zniesienia odpowiedzialności karnej z art. 201 § 2 k.k., jeżeli tylko oskarżony umyślnie i złośliwie nie dopełnił tego obowiązku wobec osoby wymagającej utrzymania, wyrok zaś sądu cywilnego oddalający prawomocnie powództwo cywilne o ustalenie ojcostwa i alimenty ma tylko to znaczenie, że dopiero od chwili jego wydania skazany zostaje zwolniony od obowiązku dalszego łożenia na utrzymanie tej osoby.Inne stanowisko zajął natomiast Sąd Najwyższy w wyroku składu trzech sędziów z dnia 8 grudnia 1962 r. V K 721/62 (OSNKW z. 11/63, poz. 200). W tym bowiem orzeczeniu (dotyczyło ono wyroku Sądu Powiatowego, który skazał oskarżonego z art. 201 § 2 k.k. już po prawomocnym uchyleniu orzeczenia sądu cywilnego wkładającego na oskarżonego obowiązek alimentacyjny za czyn, który oskarżony popełnił częściowo przed, a częściowo po uchyleniu tegoż orzeczenia sądu cywilnego) Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że przedmiotem ochrony karnej z art. 201 § 2 k.k. jest ochrona prawa do alimentacji, a nie ochrona powagi czy wykonalności orzeczenia sądowego, stwierdzającego obowiązek alimentacji. Jeżeli więc ostateczne prawomocne orzeczenie sądu cywilnego stwierdziło, że oskarżony nie jest ojcem nieletniego, to wynika z tego, że oskarżony nie ma i faktycznie nigdy nie miał obowiązku alimentowania nieletniego oraz że poprzednie orzeczenie sądu cywilnego w tym przedmiocie było błędne, jak również że nie istnieje wówczas sytuacja, w której przepis art. 201 § 2 k.k. mógłby mieć zastosowanie. W danym bowiem wypadku nie ma przedmiotu ochrony karnej z art. 201 § 2 k.k. i nie istnieje dobro, za którego naruszenie oskarżony powinien być skazany. Natomiast jeśli chodzi o te fragmenty czynu oskarżonego, które przypadały za okres przed uchyleniem orzeczenia sądu cywilnego wkładającego obowiązek alimentacji, to chociaż formalnie wyczerpywały one dyspozycję art. 201 § 2 k.k., były jednak pozbawione szkodliwości społecznej w świetle wydarzeń stwierdzonych w orzeczeniu uchylającym pierwsze orzeczenie. Przepis bowiem art. 201 § 2 k.k. nie jest tworem abstrakcyjnym, oderwanym od konkretnych stosunków społecznych i dlatego powinien być stosowany tylko w takich sytuacjach, do których uregulowania został stworzony.Jak widać z powyższego, stosowanie przepisu art. 201 § 2 k.k. wywołało rozbieżność w orzecznictwie Sądu Najwyższego, rozbieżność dotychczas zresztą niewielką, bo zachodzącą tylko pomiędzy wyżej wymienioną uchwałą Sądu Najwyższego VI KO 31/59, a wyrokiem V K 721/62. W wyrokach bowiem Sądu Najwyższego V K 241/62 i V K 242/63, powołanych również we wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 19 lutego 1966 r., Sąd Najwyższy nie zajął stanowiska w kwestii przytoczonej w tym wniosku, gdyż w obu tych sprawach orzeczenia sądu cywilnego, stwierdzającego obowiązek alimentowania przez oskarżonego jego dziecka, nie zostały uchylone przez sąd cywilny, a tylko w czasie wyrokowania przez sąd karny toczyło się w sądzie cywilnym postępowanie o ich uchylenie.II. Powiększony skład Sądu Najwyższego, udzielając odpowiedzi w kwestii wymienionej we wniosku Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, zważył, co następuje:Racjonalną przesłanką przepisu art. 201 § 2 k.k. jest zaufanie do trafności prawomocnych lub podlegających wykonaniu orzeczeń sądów cywilnych, wkładających obowiązek alimentacyjny. Nie ulega wątpliwości, że o tym zaufaniu można mówić tylko wtedy, gdy to orzeczenie nie zostanie uchylone przez sąd cywilny. Wyrazem tego zaufania jest pozbawienie sądów karnych przez przepis art. 201 § 2 k.k. możliwości badania trafności tych orzeczeń co do istnienia obowiązku alimentacyjnego. Te bowiem orzeczenia, jako zawierające w swej treści rzeczywiste stworzenie stosunku prawnego (tak zwane orzeczenia konstytutywne), wiążą sądy karne. Z tego też powodu oskarżony o przestępstwo z art. 201 § 2 k.k. nie może w postępowaniu karnym kwestionować skutecznie trafności orzeczenia sądu cywilnego co do tego, że ciąży na nim obowiązek alimentacyjny. Może on to natomiast robić w postępowaniu cywilnym. Ze względu na to (a niekiedy także z innych przyczyn) może się zdarzyć, że sąd cywilny dojdzie do przekonania, iż orzeczenie wkładające na oskarżonego obowiązek alimentacyjny i zasądzające od niego alimenty było błędne, i uchyli to orzeczenie. Takie orzeczenie uchylające wiąże również sąd karny.Jak widać z powyższego, pomiędzy orzeczeniem sądu cywilnego w kwestii obowiązku alimentacyjnego a wyrokiem skazującym z art. 201 § 2 k.k. istnieje tak ścisła łączność, że musi się przyjąć, iż w razie prawomocnego uchylenia orzeczenia wkładającego obowiązek alimentacyjny i oddalenia żądania o przyznanie alimentów, wyrok skazujący z art. 201 § 2 k.k. nie może być wydany, i to nawet co do tych fragmentów czynu oskarżonego, które przypadały na okres poprzedzający prawomocne uchylenie orzeczenia co do obowiązku alimentacyjnego. W razie natomiast uprawomocnienia się wyroku skazującego za przestępstwo z art. 201 § 2 k.k., prawomocne uchylenie orzeczenia wkładającego obowiązek alimentacyjny stanowi fakt nowy z art. 463 k.p.k. i daje podstawę do wznowienia postępowania na korzyść oskarżonego.Trafność tej wykładni wynika nadto z tego, że przedmiotem ochrony karnej z art. 201 § 2 k.k. jest ochrona prawa do alimentacji, a nie ochrona powagi lub wykonalności orzeczenia sądu cywilnego stwierdzającego obowiązek alimentacji. Wynika to ze sformułowania przepisu art. 201 § 2 k.k. oraz z umieszczenia tego przepisu w rozdziale XXXI k.k., który nosi tytuł "Przestępstwa przeciwko opiece i nadzorowi". Nie ulega wątpliwości, że jeżeli ostateczne, prawomocne orzeczenie sądu cywilnego stwierdziło, że oskarżony nie jest np. ojcem nieletniego, to oznacza to, że nieletni ten nie miał w rzeczywistości prawa do alimentowania go przez oskarżonego. W tym wypadku nie ma więc przedmiotu ochrony karnej z art. 201 § 2 k.k. i nie istnieje dobro, za którego naruszenie oskarżony powinien być skazany, a nawet nie ma pokrzywdzonego (art. 55 k.p.k.), bez którego istnienia w dacie czynu przestępstwo z art. 201 k.k. nie może być popełnione (art. 201 § 3 k.k.).Prawomocne uchylenie orzeczenia sądu cywilnego wkładającego na oskarżonego obowiązek alimentacyjny nie pozwala również na ustalenie, że czyn oskarżonego, a w szczególności te jego fragmenty, które przypadały na okres poprzedzający to prawomocne uchylenie, był niebezpieczny społecznie. Uchylanie się bowiem od obowiązku alimentacyjnego stwierdzonego prawomocnym lub podlegającym wykonaniu orzeczeniem sądu cywilnego jest niebezpieczne społecznie tylko wtedy, gdy zostało popełnione ze złośliwości na szkodę osoby, której rzeczywiście przysługiwało prawo do alimentacji. Nie ulega wątpliwości, że w razie uchylania się przez oskarżonego od obowiązku alimentacji włożonego na niego błędnym orzeczeniem sądu cywilnego, tj. takim, które, jako błędne, zostało prawomocnie uchylone, nie można mówić - oceniając ten czyn oskarżonego już po prawomocności orzeczenia uchylającego - ani o złośliwości oskarżonego, ani też o działaniu przez niego na szkodę takiej osoby, której rzeczywiście przysługiwało prawo do alimentacji. W tym bowiem wypadku mamy do czynienia tylko z nierespektowaniem przez oskarżonego orzeczenia alimentacyjnego sądu cywilnego, i to z nierespektowaniem usprawiedliwionym błędnością orzeczenia.Za omawianą wykładnią przemawiają nadto względy słuszności. Nigdy nie można uznać za słuszne skazania za przestępstwo z art. 201 § 2 k.k. takiego oskarżonego, który uchylał się od obowiązku alimentowania włożonego na niego błędnym i prawomocnie uchylonym orzeczeniem sądu cywilnego. Takie bowiem skazanie nie da się niczym usprawiedliwić, ponieważ w tym wypadku nie można już mówić ani o zaufaniu sądu karnego do trafności orzeczenia sądu cywilnego w kwestii alimentacji, ani też o domniemanej trafności tego orzeczenia.Z tych względów uchwalono jak w sentencji.