III CZP 62/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski. Sędziowie: R. Czarnecki, J. Krajewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Reginy Z. i Stefana B. przeciwko Marii B. o ustalenie niegodności dziedziczenia, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazania przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu-Ośrodek w Kaliszu postanowieniem z dnia 1 lutego 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy zarządzenie prezesa sądu powiatowego co do rozpoznania konkretnej sprawy przez jednego sędziego pozostaje w mocy także wtedy, gdy sprawa została przekazana przez instancję rewizyjną w trybie art. 388 § 1 zdanie 2 k.p.c. innemu sądowi równorzędnemu?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:Zarządzenie prezesa sądu powiatowego co do rozpoznania sprawy przez jednego sędziego pozostaje w mocy również w razie przekazania sprawy przez sąd rewizyjny innemu sądowi powiatowemu do ponownego rozpoznania. Uzasadnienie faktyczneSprawę, w której powodowie domagali się ustalenia niegodności dziedziczenia pozwanej po swej matce, prezes sądu powiatowego zarządzeniem wydanym w trybie art. XLV § 2 przep. wprow. d. k.p.c. przekazał do rozpoznania przez jednego sędziego.Uchylając wyrok sądu pierwszej instancji, Sąd Wojewódzki przekazał sprawę do ponownego rozpoznania innemu sądowi powiatowemu, który rozpoznał ją również w składzie jednoosobowym na podstawie wydanego poprzednio zarządzenia prezesa.W rewizji od wyroku wydanego przez drugi sąd powiatowy pozwana zarzuca nieważność postępowania, wynikającą z naruszenia art. 369 pkt 4 k.p.c.Nieprawidłowego składu sądu skarżąca dopatruje się w rozpoznaniu sprawy przez jednego sędziego mimo braku zarządzenia przewidzianego w art. XII przep. wprow. k.p.c. Zdaniem skarżącej zarządzenie wydane przez prezesa pierwszego sądu powiatowego nie może być skuteczne w postępowaniu przed innym sądem powiatowym.Przy rozpoznawaniu rewizji Sąd Wojewódzki przedstawił do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu przytoczone w sentencji uchwały zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według art. XII przep. wprow. k.p.c., którego treść nie uległa zmianie w stosunku do stanu dotychczasowego, prezes sądu powiatowego może zarządzić rozpoznanie każdej sprawy - poza sprawami ze stosunków rodzinnych i ze stosunku pracy - należącej do właściwości tego sądu przez jednego sędziego.Udzielenie odpowiedzi na przedstawione pytanie wymaga zajęcia stanowiska co do charakteru powołanego przepisu, a zwłaszcza co do charakteru wydanego na jego tle zarządzenia. Przyznanie bowiem temu zarządzeniu wyłącznie charakteru decyzji administracyjnej mogłoby uzasadniać tezę, że skutek tego zarządzenia rozciąga się wyłącznie na sąd podległy prezesowi konkretnego sądu, gdyż jego uprawnienia w sferze nadzoru administracyjnego nie mogą swym zakresem przekraczać granic kompetencji terytorialnej.Analiza treści cytowanego przepisu prowadzi do wniosku, że ma on charakter przepisu ustrojowego, decyduje bowiem o składzie sądu, uregulowanym w sposób ramowy przez prawo o ustroju sądów. Z drugiej strony oparte na tym przepisie zarządzenie wywiera skutki procesowe, skoro decyduje ono o prawidłowości składu sądu, z czym ustawa wiąże nawet problem nieważności postępowania (art. 369 pkt 4 k.p.c.).Procesowy charakter zarządzenia wynika również z wyraźnego brzmienia obowiązujących przepisów. Stosownie do § 23 rozp. Min. Sprawiedliwości z dn. 9.IX.1953 r., zawierającego regulamin czynności sądów wojewódzkich i powiatowych w sprawach cywilnych i karnych, w zakresie spraw sądowych przewodniczący wydziału spełnia czynności, do których według przepisów postępowania sądowego powołany jest prezes. Przewodniczący zaś nie wydaje w procesie zarządzeń administracyjnych, lecz zarządzenie o charakterze procesowym na użytek konkretnego procesu. Od strony istoty zarządzenia nie ma zatem przeszkód do rozciągnięcia jego skutków na teren innego sądu, zasadnicze bowiem kryterium stanowi nie zasięg terytorialny lecz sprawa.Zarządzenie prezesa musi być więc oceniane z punktu widzenia czynności procesowych sądu, które wywierają swoje skutki na całość procesu i charakteryzują się tym, że nie tracą swej mocy bez ich wyraźnego zniesienia. Podkreślić przy tym należy, że w obowiązującym prawie brak jest przepisu, który by ograniczał zasięg zarządzenia przewodniczącego jedynie do kierowanego przez niego wydziału. Lege non distinguente można zatem przyjąć że zachowuje ono swój skutek na całość postępowania.Dalszego argumentu na poparcie wysuniętej tezy dostarcza użyty w cytowanym przepisie zwrot "rozpoznanie sprawy". Rozpoznanie sprawy obejmuje według właściwego znaczenia tego określenia wszystkie czynności sądu, z uwzględnieniem oczywiście także czynności stron, aż do ukończenia sprawy. W takim znaczeniu używa też ustawodawca wyrażenia "rozpoznanie" w innych jeszcze przepisach kodeksu postępowania cywilnego, a w szczególności w art. 201, 381, 384, 385 itd. Należy z tego wnioskować, że ustawodawca również w omawianym przepisie nie uczynił wyjątku, lecz użył określenia "rozpoznanie" podobnie jak w innych przepisach w znaczeniu wyżej podanym. Prowadzi to do wniosku, że zarządzenie z art. XII przep. wprow. k.p.c. nie wygasa z chwilą przekazania sprawy sądowi rewizyjnemu, że zatem postępowanie przed jednym sędzią może się toczyć aż do ostatecznego rozpoznania sprawy. Tak byłoby na pewno, gdyby sprawa po uchyleniu orzeczenia była rozpoznawana przez ten sam sąd pierwszej instancji. W takim zaś wypadku brak byłoby przekonywającego uzasadnienia, dlaczego inne reguły miały być stosowane przed innym sądem powiatowym, skoro chodzi o tę samą sprawę, a istota rzeczy nie uległa zmianie. Żądanie wydania ponownego zarządzenia prowadziłoby do niezrozumiałego formalizmu.O właściwej wykładni przepisu prawnego decyduje jednak nie tylko znaczenie użytych przez ustawodawcę słów, ale i jego zamiar. Należy więc rozważyć, czy doniosłe znaczenie udziału czynnika ludowego nie wskazuje na odmienną wolę ustawodawcy, gdyż inny prezes może uznać udział ławników za pożądany i nie wydać ograniczającego zarządzenia. Odpowiedź na to pytanie musi wypaść przecząco, przytoczone bowiem względy wywarły swój wpływ na wprowadzenie czynnika ludowego jako reguły, a nie na wyjątki od niej, których istnienie uznał ustawodawca za możliwe i celowe. Ustawodawca chciał, aby przepis o składzie sądu miał taką treść, jaką nadał mu prezes sądu. Autorytet wymiaru sprawiedliwości sprzeciwia się dezawuowaniu decyzji jednego przewodniczącego przez drugiego przewodniczącego, skoro działa on w ramach obowiązującego przepisu i udzielonej mu władzy dyskrecjonalnej.Przyjęcie przedstawionej tezy nie zwalnia od rozważenia wątpliwości mogącej się nasuwać w związku z użyciem w przepisie zwrotu "sprawy należącej do właściwości tego sądu". Określenie to przy daniu przewagi wykładni gramatycznej mogłoby przemawiać na korzyść odmiennego poglądu.Nie wydaje się jednak, żeby względowi temu - w świetle przedstawionych wyżej wywodów - przypisać decydujące znaczenie. Powołanie właściwości bez bliższego określenia może być rozumiane w ten sposób, iż ustawodawcy zależało na wyraźnym podkreśleniu, że chodzi tu tylko o sprawy należące do kompetencji sądów powiatowych, że tej części przepisu nie nadał treści normatywnej.Z kolei wyłania się zagadnienie, czy prezes sądu, któremu sprawę przekazano do ponownego rozpoznania, mógłby uchylić omawiane zarządzenie, a tym samym skierować sprawę do rozpoznania z udziałem ławników.Z tego co już wyżej podniesiono, byłoby to podważenie autorytetu poprzedniego przewodniczącego. Byłoby to tym bardziej nieuzasadnione, że w razie uchylenia orzeczenia sąd rewizyjny z reguły udziela niezbędnych instrukcji co do kierunku ponownego rozpoznania sprawy. Sprawa nie staje się więc bardziej skomplikowana, tak by zachodziła potrzeba wznowienia składu.Nie wydaje się również możliwe, żeby sąd rewizyjny, kierując sprawę do ponownego rozpoznania, mógł nakazać jej rozpoznanie w składzie ławniczym, skoro nie wiąże się to z wadą nieważności, gdyż brak w tym względzie wyraźnej podstawy prawnej, a przepis ma charakter normy ustrojowej.