III CZP 109/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Majorowicz (sprawozdawca). Sędziowie: J. Ignatowicz, W. Kuryłowicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Franciszka P. przeciwko Stefanowi M. o wydanie nieruchomości, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Białymstoku postanowieniem z dnia 2 grudnia 1966 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"1. Czy rozpoznanie przez sąd powiatowy, bez zarządzenia prezesa tego sądu, przez jednego sędziego sprawy, która nie należy do kategorii spraw ze stosunku pracy i ze stosunków rodzinnych, powoduje nieważność postępowania (art. XII przep. wprow. k.p.c. i art. 369 pkt 4 k.p.c.)?2. W razie pozytywnej odpowiedzi na pytanie pierwsze - w jakim zakresie powinien sąd rewizyjny znieść postępowanie w sprawie, uchylając wyrok sądu powiatowego, jeżeli nieważność postępowania polegała na tym, że skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa (art. 388 § 2 k.p.c.)?3. W jakim stadium procesu może prezes sądu powiatowego zarządzić rozpoznanie sprawy należącej do właściwości tego sądu przez jednego sędziego (art. XII przep. wprow. k.p.c.)?4. Czy zarządzenie, o którym mowa w pytaniu trzecim, może wydać także przewodniczący wydziału w sądzie powiatowym lub sędzia (art. XII przep. wprow. k.p.c., § 23 regulaminu czynności sądów wojewódzkich i powiatowych w sprawach cywilnych i karnych - Dz. U. z 1953 r. Nr 44, poz. 216)?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:1.Rozpoznanie sprawy przez sąd powiatowy bez zarządzenia prezesa tego sądu lub jego zastępcy (art. XII przep. wprow. k.p.c.) powoduje nieważność postępowania w zakresie czynności wymagających udziału ławników. 2.Prezes sądu powiatowego lub jego zastępca może wydać zarządzenie, przewidziane w art. XII przep. wprow. k.p.c., w każdym stadium postępowania aż do wydania orzeczenia kończącego postępowanie w pierwszej instancji. Uzasadnienie faktycznePrzedstawione Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 k.p.c. zagadnienia prawne nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu w Białymstoku na tle następującego stanu faktycznego sprawy:Powód wniósł o nakazanie pozwanemu, aby wydał mu nieruchomość bliżej w pozwie oznaczoną. Sąd Powiatowy w Kolnie rozpoznał sprawę przez jednego sędziego, chociaż w aktach sprawy brak jest zarządzenia prezesa tegoż Sądu, o jakim mowa w art. XII przep. wprow. k.p.c. Sprawa nie należy do kategorii spraw ze stosunków rodzinnych bądź ze stosunku pracy i dlatego prezes Sądu Powiatowego mógł zarządzić jej rozpoznanie przez jednego sędziego.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi na przedstawione zagadnienie, zważyć należy, co następuje:Rozpoznanie i rozstrzygnięcie spraw z udziałem ławników ludowych jest zasadą wyrażoną w art. 49 Konstytucji i w art. 7 § 1 u.s.p. przyjętą w postępowaniu cywilnym rozpoznawczym do art. 47 § 1 k.p.c. W myśl art. 47 § 1 k.p.c. w pierwszej instancji sąd rozpoznaje sprawy w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego oraz dwóch ławników, chyba że przepis szczególny inaczej stanowi. Przepisem takim, jeśli chodzi o postępowanie rozpoznawcze jest § 3 art. 47 k.p.c., który upoważnia prezesa sądu powiatowego do wydania zarządzenia rozpoznania sprawy w składzie trzech sędziów zawodowych, jeżeli uzna to za pożądane ze względu na zawiłość sprawy, oraz art. XII przep. wprow. k.p.c., w myśl którego prezes sądu powiatowego może zarządzić rozpoznanie każdej sprawy należącej do właściwości tego sądu przez jednego sędziego z wyjątkiem spraw ze stosunków rodzinnych i ze stosunku pracy.Zasada ławniczego składu sądu orzekającego w pierwszej instancji doznaje także modyfikacji w postępowaniu nieprocesowym. Zgodnie bowiem z art. 509 k.p.c., w postępowaniu tym orzeka jeden sędzia bez udziału ławników z wyjątkiem spraw szczególnych wymienionych w punktach od 1 do 8 powołanego przepisu.Wymienione przepisy określają ściśle i wyczerpująco wyjątki od ogólnej zasady udziału ławników jako przedstawicieli społeczeństwa w postępowaniu sądowym. Naruszenie tej zasady, jako jednej z naczelnych zasad ustroju sądów powszechnych, a jednocześnie zasad postępowania sądowego powoduje w myśl art. 369 pkt 4 k.p.c. nieważność postępowania. Nieważność tę sąd rewizyjny bierze z urzędu pod rozwagę (art. 385 § 1 k.p.c.), stwierdzenie zaś nieważności postępowania powoduje uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do pierwszej instancji przy równoczesnym zniesieniu postępowania w takim zakresie, w jakim jest ono dotknięte nieważnością (art. 388 § 2 k.p.c.).Sąd rewizyjny nie może przeprowadzać dowodów uzupełniających (art. 385 § 2 k.p.c.), nie może w tym wypadku oddalić rewizji z tego powodu, że wyrok jest zgodny z prawem, nie może go zmienić i orzec co do istoty sprawy. Jedynie wtedy, gdy pozew ulega odrzuceniu lub zachodzi podstawa do umorzenia postępowania, sąd rewizyjny, uchylając wyrok, odrzuca pozew lub umarza postępowanie (art. 388 § 3 k.p.c.). Powołane wyżej przepisy art. 47, 369, 388 k.p.c., jak to słusznie podkreśla Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu swego postanowienia, stanowią harmonijną całość i mają na celu realizację zasady kolegialności i udziału ławników w postępowaniu sądowym.Wątpliwości, jakie się nasunęły Sądowi Wojewódzkiemu i które spowodowały przedstawienie zagadnień prawnych Sądowi Najwyższemu, dotyczą problematyki wynikającej z art. XII przep. wprow. k.p.c. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, skoro przepis ten wprowadza wyjątek od zasady kolegialności i zasady udziału ławników w procesie cywilnym, to wyłania się zagadnienie, jakie znaczenie ma brak zarządzenia prezesa przewidzianego w art. XII przep. wprow. k.p.c., a w szczególności - czy brak tego zarządzenia powoduje nieważność postępowania, czy też jest tylko uchybieniem procesowym, które ma wpływ na wynik sprawy (art. 368 pkt 5 k.p.c.). Według sugestii Sądu Wojewódzkiego nie bez znaczenia jest tu fakt, że art. XII przep. wprow. k.p.c. pozostawia zupełnie swobodnej ocenie prezesa sądu, czy zarządzenie o rozpoznaniu sprawy przez jednego sędziego w danej sprawie wydać, czy też nie, ustawa bowiem nie daje żadnych wskazówek i nie wymaga żadnego uzasadnienia. Od istnienia lub nieistnienia tego rodzaju zarządzenia nie powinna więc zależeć ważność postępowania w sprawie.Na pytanie to należy dać odpowiedź w tym sensie, że rozpoznanie sprawy przez sąd powiatowy bez zarządzenia prezesa tego sądu powoduje nieważność postępowania w zakresie czynności wymagających udziału ławników. Za takim rozwiązaniem przemawia przede wszystkim charakter art. XII przep. wprow. k.p.c., jako normy prawnej wiążącej się z zasadą udziału ławników w procesie. Naruszenie tej normy powoduje w konsekwencji naruszenie samej zasady kolegialności oraz zasady udziału ławników ludowych w procesie, a więc zasad o charakterze ustrojowym sądów (art. 7 u.s.p.). Wprowadzając w art. XII przep. wprow. k.p.c. wyjątek od zasady kolegialnego orzekania bez udziału ławników w rozpoznawaniu i rozstrzyganiu spraw, ustawodawca ustalił warunki, kiedy ten wyjątek może nastąpić.Zarządzenie prezesa sądu powiatowego stanowi więc istotną przesłankę ustawową, umożliwiającą rozpoznanie sprawy w sądzie powiatowym przez jednego sędziego. Dlatego też art. XII przep. wprow. k.p.c. należy wiązać nie z tymi normami procesowymi, których uchybienie może stanowić podstawę rewizji, jeżeli mogłoby wpłynąć na wynik sprawy (art. 388 pkt 5 k.p.c.), lecz przede wszystkim z tymi przesłankami ustawowymi, które muszą zachodzić, aby akt procesu cywilnego mógł być dokonany zgodnie z prawem procesowym, i których brak powoduje nieważność postępowania (art. 369 pkt 4 k.p.c.).Poglądu tego nie podważa okoliczność, że art. XII przep. wprow. k.p.c. nie zawiera bliższych wskazań, kiedy prezes sądu może skorzystać z uprawnień przewidzianych w tym przepisie. Zauważyć przy tym należy, że powołany wyżej przepis bynajmniej nie zostawia zupełnie swobodnej ocenie prezesa sądu, czy wydać zarządzenie, czy też nie. Wyłączenie bowiem w tym przepisie spraw ze stosunków rodzinnych i stosunków pracy stanowi pewnego rodzaju wskazówkę, że prezes sądu powinien z przysługującego mu uprawnienia korzystać wówczas, gdy zajdą trudności natury organizacyjnej, sprawa zaś ze względu na swój charakter należy do spraw, w których nie występują ważne względy społeczno-gospodarcze. Za taką wykładnią art. XII przep. wprow. k.p.c. przemawia również pośrednio treść art. 509 k.p.c., normującego skład sądu w postępowaniu nieprocesowym Wprowadzając do tego postępowania jako zasadę rozpoznawanie przez jednego sędziego, ustawodawca poddał rozpoznaniu z udziałem ławników szereg spraw, w których zaangażowany jest interes społeczno-gospodarczy.Przechodząc z kolei do kwestii, czy prezes sądu powiatowego może wydać zarządzenie z art. XII przep. wprow. k.p.c. najpóźniej do chwili rozpoczęcia pierwszej rozprawy, czy również w toku procesu - należy na wstępie zauważyć, że gramatyczna wykładnia tego przepisu nie daje wyraźnej odpowiedzi na to pytanie. Przepis art. XII przep. wprow. k.p.c. (podobnie jak art. 47 i 509 k.p.c.) mówi o rozpoznaniu sprawy. Oczywiście, jak podkreśla Sąd Wojewódzki, pojęcie "sprawa" rozumieć należy jako pewną całość. Tak rozumiana treść art. XII nie daje jednak rozwiązania na pytanie, czy "sprawa" jako taka może być w toku procesu przekazana do rozpoznania bez udziału ławników. Argumenty natury logicznej oraz teleologicznej przemawiają za tym właśnie rozwiązaniem. Okoliczności bowiem, od których zależy wydanie decyzji przez prezesa sądu powiatowego, mogą wyniknąć dopiero w toku procesu. Może się w szczególności okazać, że sprawa, która początkowo była rozpoznawana z udziałem ławników, może być - ze względu na brak w niej momentów społeczno-ekonomicznych oraz ze względu na trudności organizacyjne w danym sądzie - rozpoznana jednoosobowo. Może zajść również sytuacja odwrotna, kiedy mimo wydania zarządzenia z art. XII przep. wprow. k.p.c. w toku rozprawy okaże się, że ze względu na wagę danej sprawy i występujące w niej momenty społeczno-gospodarcze jest rzeczą właściwą, żeby sprawa ta została rozpoznana i rozstrzygnięta w pełnym składzie, tj. sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników. Podobnie może się kształtować zagadnienie na tle art. 47 § 3 k.p.c. w sytuacji, gdy okaże się dopiero w toku postępowania, że sprawa jest szczególnie zawiła, co uzasadnia zwrócenie się do prezesa sądu o wydanie zarządzenia poddającego rozpoznanie sprawy składowi trzech sędziów zawodowych. Przytoczone względy przemawiają więc za dopuszczalnością wydania przez prezesa sądu powiatowego zarządzenia w trybie art. XII przep. wprow. k.p.c. również w toku procesu.Z poruszoną kwestią wiąże się pytanie, jakie skutki prawne wywiera okoliczność, że sprawa była rozpoznawana przez jednego sędziego mimo braku zarządzenia prezesa, a następnie w toku sprawy zarządzenie takie zostało wydane, w szczególności zaś, czy czynności sądowe dokonane przed wydaniem tego zarządzenia są dotknięte nieważnością, czy też powyższe uchybienie może stanowić podstawę rewizyjną z art. 368 pkt 5 k.p.c. Wprawdzie zarządzenie prezesa, które zostało wydane po dokonaniu przez sąd pewnych czynności, nie może prowadzić do ich szanowania, bo od początku postępowanie toczyło się bez wspomnianego zarządzenia, jednakże skoro na podstawie następnie wydanego zarządzenia prezesa dalsze postępowanie oraz wydane na jego podstawie orzeczenie jest zgodne z przepisami prawa, to należy dojść do wniosku, że w tym szczególnym wypadku wyłączony jest zarzut unieważnienia postępowania i tylko okoliczność, że w pierwszej fazie procesu postępowanie toczyło się bez wydania przez prezesa zarządzenia z art. XII przep. wprow. k.p.c., stanowić może naruszenie przepisów postępowania i uzasadnić uchylenie przez sąd rewizyjny zaskarżonego orzeczenia w razie wykazania, że uchybienie to w okolicznościach konkretnej sprawy miało wpływ na wynik orzeczenia.Odmienna wykładnia prowadziłaby do unieważnienia i zniesienia całego postępowania w I instancji, mimo że część tego postępowania toczyła się i orzeczenie zostało wydane w składzie właściwym.Natomiast, jak już podkreślono wyżej, rozpoznanie sprawy i rozstrzygnięcie jej mimo braku zarządzenia z art. XII przep. wprow. k.p.c. przez jednego sędziego bez udziału ławników powoduje nieważność postępowania (art. 369 pkt 4 k.p.c.) oraz zniesienie przez sąd rewizyjny postępowania w zakresie czynności wymagających udziału ławników.Przechodząc do rozważenia istotnego zagadnienia, czy zarządzenie z art. XII przep. wprow. k.p.c. może wydać zamiast prezesa sądu powiatowego przewodniczący wydziału, należy uznać za słuszny pogląd Sądu Wojewódzkiego, że skoro kodeks postępowania cywilnego wyraźnie zastrzega pewne czynności dla prezesa sądu, a pewne dla przewodniczącego wydziału (czego nie czyni kodeks postępowania karnego), to trudno byłoby doszukiwać się - na tle § 23 regulaminu czynności - odmiennego rozwiązania.Za przyjęciem rozwiązania, że uprawnienie z art. XII przep. wprow. k.p.c. przysługuje tylko prezesowi lub jego zastępcy (art. 36 u.s.p.), przemawia również - jak to zaznaczono na wstępie uzasadnienia niniejszej uchwały - charakter omawianej normy, jako normy ustrojowej, która tym samym nie może podlegać wykładni rozszerzającej.W świetle powyższych rozważań, na postawione pytanie należało dać odpowiedź jak w sentencji.