III CR 305/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Trybulski, J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Leopolda i Heleny małż. N. przeciwko Janowi N. o ustalenie wygaśnięcia zobowiązania, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Powiatowego w Koninie z dnia 17 marca 1964 r.,uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Koninie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneNieżyjący obecnie ojciec Leopolda N. i Jana N., Maksymilian N., testamentem z 1950 r. przeznaczył swoje gospodarstwo rolne o powierzchni ponad 20 morgów powodom jako spadkobiercom, a na rzecz pozwanego ustanowił zapis w postaci 30 kwintali żyta.Uznając, że zapis jest mniejszy od zachowku, Jan N. wytoczył w 1961 r. powództwo z żądaniem zasądzenia od Leopolda i Heleny N. tytułem uzupełnienia zachowku sumy 17.800 zł oraz zobowiązania ich do wydania zapisu w naturze bądź wypłacenia jego równowartości w kwocie 7.200 zł.Sprawa ta, oznaczona sygn. C 16/61, została zakończona wyrokiem z dnia 26 czerwca 1963 r., mocą którego zasądzono od Leopolda i Heleny N. na rzecz Jana N. sumę 18.387 zł 50 gr, oddalono zaś powództwo w pozostałej części.Wyrok Sądu Powiatowego w powyższej sprawie uprawomocnił się przy czym uzasadnienia nie sporządzono.W lutym 1964 r. Leopold i Helena N. wnieśli pozew, w którym powołując się na przepis ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych i wyjaśniając, że pozwany nie jest rolnikiem, lecz sekretarzem Prezydium GRN w K., i nie zachował prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego - wnosili o ustalenie, że zobowiązanie z wyroku z dnia 26 czerwca 1963 r. w sprawie C 16/61, na mocy którego obowiązani są uiścić pozwanemu 18.387 zł 50 gr, wygasło.Pozwany Jan N. oświadczył na rozprawie, co następuje: Ojciec zmarł w 1956 r. Razem z matką był właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni przeszło 10 ha. Sam pozwany nigdy w tym gospodarstwie nie pracował. Po ukończeniu szkoły podstawowej i odbyciu praktyki zaczął pracować w administracji i dotychczas tam pracuje (obecnie na stanowisku sekretarza Prezydium MRN). Własnego gospodarstwa rolnego ani on, ani jego żona nie posiadają.Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 17 marca 19634 r. powództwo w całości uwzględnił ustalając, że zobowiązanie powodów z wyroku w sprawie C 16/61 wygasło. Wyrok ten nie został zaskarżony. Uzasadnienia nie sporządzono. Ten właśnie wyrok Sądu Powiatowego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, zarzucając naruszenie art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 29 czerwca 1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych (Dz. U. Nr 28, poz. 168) w związku z art. 113 § 1 pr. spadk. Rewizja zmierza do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarżący słusznie podnosi, że Jan N., na rzecz którego spadkodawca ustanowił zapis w testamencie, utracił prawo do zachowku z gospodarstwa rolnego, gdyż zarówno w świetle przepisów art. 24 cyt. wyżej ustawy, jak i w świetle art. LVI przep. wpr. k.c. nie zachował prawa dziedziczenia gospodarstwa rolnego. Jan N. jest wprawdzie spadkobiercą koniecznym (art. 151 pr. spadk.), ale należny mu zachowek nie obejmuje wartości odpowiedniej części gospodarstwa rolnego (art. 18 ust. 2 uchylonej ustawy z 29.VI.1963 r. i art.1082 k.c.). W tych warunkach zaskarżony wyrok w części ustalającej wygaśnięcie roszczeń Jana N. z tytułu uzupełnienia zachowku nie nasuwa zastrzeżeń, skoro roszczenie to dotyczyło tylko gospodarstwa rolnego.Przedmiotem sporu w sprawie C 16/61 z powództwa Jana N. było jednak również jego roszczenie z tytułu zapisu w postaci 30 kwintali żyta. Art. 18 ust. 1 uchylonej ustawy z 29.VI.1963 r. stanowił, że nieważne są rozporządzenia testamentowe sprzeczne z przepisami tej ustawy. Ponieważ zapis na rzecz Jana N. nie obejmował gospodarstwa rolnego ani jego części, lecz tylko pewną ilość płodów rolnych, przeto ustanowienie go nie pozostawało w sprzeczności z przepisami ustawy, zapis ten zatem mógł być zrealizowany.Kodeks cywilny wyraźnie reguluje omawiane zagadnienie, stanowiąc w art. 1067 k.c., że zapis gospodarstwa rolnego lub jego części może być dokonany tylko na rzecz osoby, która odpowiada warunkom przewidzianym dla spadkobierców powołanych z ustawy do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, i nie może naruszać przepisów ograniczających podział gospodarstwa. Natomiast spadkobierca gospodarstwa rolnego może być obciążony innym zapisem, jeżeli zapis taki nie stanowi nadmiernego obciążenia tego gospodarstwa. Ponieważ tego rodzaju zapis ustawa pozwala ustanowić na rzecz każdej osoby, nie może być wyłączony od tej korzyści ze spadkowego gospodarstwa również spadkobierca konieczny. Jedynie w wypadku, gdyby spadkodawca uczynił ten zapis pod wpływem błędu, że zapisobierca ma roszczenie z tytułu zachowku także z gospodarstwa rolnego i - znając prawdziwy stan rzeczy - nie ustanowił tego zapisu, czyli tylko w razie nieważności tego rozporządzenia - zapisobierca nie mógłby dochodzić roszczenia. Na tego rodzaju nieważność nie powołali się spadkobiercy w niniejszej sprawie ani jej nie wykazali.W związku z powyższymi rozważaniami zaskarżony wyrok w części dotyczącej roszczenia z tytułu zapisu jest niezgodny z prawem, a ponieważ nie da się wobec braku uzasadnienia wyroku w sprawie C 16/61 stwierdzić, jaka część kwoty 18.387 zł 50 gr stanowi uzupełnienie zachowku, a jaka równowartość pieniężną zapisu, przeto zachodzi konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku w całości (art. 384 k.p.c.).Sąd Powiatowy, rozpoznając sprawę ponownie, zbada wartość pieniężną zapisu i rozważy, czy zapis stanowi nadmierne obciążenie, a jeśli tak, to do jakiej wysokości należałoby go obniżyć, a następnie orzeknie o żądaniu pozwu.