III PR 1/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krzyżanowski (sprawozdawca). Sędziowie: J. Tyszka, K. Piasecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Anieli B. i małoletniego Ryszarda B. przeciwko Przedsiębiorstwu Państwowemu Polskie Koleje Państwowe - Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w W. o odszkodowanie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 3 kwietnia 1963 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego dla m. Wrocławia z dnia 24 maja 1962 r.; przekazał sprawę do rozpoznania Sądowi Powiatowemu dla m. Wrocławia.Uzasadnienie faktycznePowódka Aniela B., działająca w imieniu własnym i w imieniu swego małoletniego syna Ryszarda, domagała się - w związku ze śmiercią jej męża a ojca małoletniego, Kazimierza B., który uległ z winy pozwanego wypadkowi przy pracy - odszkodowania jednorazowego w kwocie 24.000 zł oraz renty wyrównawczej po 450 zł miesięcznie.Według twierdzeń pozwu Kazimierz B. jako pracownik pozwanego Przedsiębiorstwa, zatrudniony w dniu 16.VII.1957 r. przy pracach manewrowych na stacji kolejowej W. w charakterze manewrowego, wskutek raptownego szarpnięcia spowodowanego nagłym zahamowaniem składu manewrowego, wpadł przy przetaczaniu wagonów pod koła jednego z nich i doznał tak poważnych obrażeń ciała, że poniósł śmierć na miejscu.Sąd Powiatowy dla m. Wrocławia wyrokiem z 24.V.1962 r. zasądził na rzecz powodów rentę wyrównawczą po 119 zł miesięcznie oraz zadośćuczynienie za krzywdę moralną po 5.000 zł dla każdego. W pozostałej części Sąd powództwo oddalił ustalając, że przyczyną wypadku, któremu uległ Kazimierz B., było nieprawidłowe w świetle obowiązujących przepisów wykonywanie pracy manewrowej zarówno przez odpowiedzialnych pracowników pozwanego, jak i przez samego poszkodowanego. Sąd Powiatowy uznał, że poszkodowany przyczynił się do wypadku przez to, że podjął pracę pomimo braku odpowiedniego składu osobowego. Przyjmując przyczynienie się poszkodowanego do wypadku, Sąd Powiatowy na podstawie art. 158 § 2 k.z. obniżył należne powodom odszkodowanie do połowy.Sąd Wojewódzki we Wrocławiu wyrokiem z 3.IV.1963 r. oddalił rewizje obu stron, uznając przyjęcie współwiny obu stron w równych częściach za prawidłowe.Od tego wyroku z dnia 4.I.1965 r. zgłosił rewizję nadzwyczajną na skutek podania powodów Prokurator Generalny PRL, wnosząc w jej konkluzji o uchylenie zaskarżonego wyroku i wyroku Sądu Powiatowego z 24.V.1962 r. oraz o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu dla m. Wrocławia do ponownego rozpoznania. W rewizji podniesiono zarzut naruszenia interesu Państwa Ludowego przez nieuzasadnioną odmowę przyznania słusznego odszkodowania osobom bliskim pracownika, który poniósł śmierć w wyniku wypadku w zatrudnieniu, jak również pogwałcenie istotnych przepisów prawa, a w szczególności art. 7 § 1 prawa o ustroju sądów powszechnych w związku z art. XVI § 3 przep. wprow. d.k.p.c., art. 242 § 1 i 336 § 2 d.k.p.c. oraz art. 158 § 2 i art. 166 k.z. w związku z art. 24 dekretu o p.z.e. przez brak wszechstronnego rozważenia okoliczności sprawy i błędne w związku z tym przyjęcie, że Kazimierz B. przyczynił się do spowodowania wypadku w 50%.Sąd Najwyższy uznał zarzuty rewizji nadzwyczajnej za zasługujące na uwzględnienie.W szczególności zasadnie podnosi skarżący, że rozpoznanie niniejszej sprawy przez Sąd Powiatowy bez udziału ławników narusza art. 7 § 1 prawa o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn.: Dz. U. z 1950 r. Nr 39, poz. 360) oraz art. XLV § 3 przep. wprow. d.k.p.c. i w konsekwencji powoduje nieważność postępowania. W aktach sprawy bowiem brak prawidłowego zarządzenia Prezesa Sądu Powiatowego co do rozpoznania sprawy przez jednego sędziego. Znajdujące się w aktach zarządzenie nr 7 z dnia 12.XI.1958 r., jak również drugie, identyczne w treści zarządzenie z dnia 2.I.1960 r. nie mogą być uznane za odpowiadające wymaganiom art. XLV § 3 przep. wprow. d.k.p.c. Jakkolwiek przepis ten mówi, że "prezes Sądu powiatowego może zarządzić rozpoznanie każdej sprawy należącej do właściwości tego Sądu przez jednego sędziego", jednakże nie oznacza to, że może on to czynić dowolnie bez należytej oceny rodzaju i charakteru sprawy oraz jej społecznego znaczenia. Ponieważ przepis § 3 art. XLV przep. wprow. d.k.p.c. stanowi wyjątek od podstawowej zasady udziału czynnika obywatelskiego w wymiarze sprawiedliwości wyrażonej w art. 7 § 1 u.s.p., przeto powinien być interpretowany strictissime i nie może być nadużywany.Dlatego też prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że prezes sądu powiatowego przed wydaniem zarządzenia, o którym mowa w art. XLV § 3 przep. wprow. d.k.p.c., obowiązany jest rozważyć w każdym wypadku, czy konkretna sprawa ze względu na jej charakter, przedmiot roszczenia, okoliczności sporu itp. uzasadnia odstępstwo od zasady ogólnej z art. 7 § 1 u.s.p. i dopuszczenie do jednoosobowego rozpoznania.Zarządzenie zatem prezesa przewidziane w omawianym przepisie nie może mieć charakteru ogólnego, lecz powinno dotyczyć indywidualnie konkretnej sprawy. Należy dodać, że sprawy o znacznej doniosłości społecznej, w których występuje interes podmiotu podlegającego szczególnej ochronie, a należą do nich zwłaszcza sprawy o naprawienie szkód wywołanych wypadkiem w zatrudnieniu (por. art. 459 i nast. kodeksu postępowania cywilnego), powinny być z reguły rozpoznawane w kompletach ławniczych.Zarządzenie rozpoznawania jednoosobowo pewnych kategorii spraw czy też wszystkich spraw na danym posiedzeniu nie może być uznane za prawidłowe, wobec czego byłoby ono bezskuteczne.Tym bardziej więc za bezskuteczne uznać należy zarządzenie nr 7 Prezesa Sądu Powiatowego dla m. W. z 12.XI.1958 r., jak również zarządzenie tegoż Prezesa z 2.I.1960 r., skoro dotyczą one stałego rozpoznawania wszystkich spraw (prócz alimentacyjnych i ze stosunków pracy) w Wydziale I Cywilnym tego Sądu przez jednego sędziego.Ponadto zarządzenia te uznać należy za bezskuteczne dla niniejszej sprawy jeszcze i z tego powodu, że pierwsze z nich nosi datę 12.XI.1958 r., a drugie - 2.I.1960 r., gdy tymczasem pozew w niniejszej sprawie wpłynął do Sądu dnia 15.VII.1960 r. Z zestawienia tych dat wynika w sposób oczywisty, że omawiane zarządzenia nie mogą się odnosić do niniejszej sprawy, skoro wpłynęła ona do Sądu po ich wydaniu.Zresztą okoliczność, że w aktach sprawy znajdują się dwa zarządzenia wymienionego Prezesa Sądu tej samej treści, lecz z różną datą, świadczy również o tym, że rozpoznanie sprawy przez jednego sędziego nastąpiło nie na podstawie decyzji Prezesa podjętej w tej sprawie, lecz na skutek wadliwego zarządzenia o charakterze ogólnym.Skoro zatem sprawa niniejsza została rozpoznana w pierwszej instancji z naruszeniem wskazanych wyżej przepisów bez udziału ławników przez jednego sędziego, to postępowanie w tej sprawie z mocy art. 371 § 2 pkt 4 d.k.p.c. jest nieważne. Sąd Wojewódzki, jako rewizyjny, obowiązany był z mocy art. 380 § 1 pkt 1 d.k.p.c. kwestię nieważności postępowania przed Sądem Powiatowym podnieść z urzędu i ograniczając kognicję do tej materii, uchylić wyrok Sądu Powiatowego. Skoro Sąd Wojewódzki tego nie uczynił, orzekał zaś w sprawie w warunkach nieważności postępowania w pierwszej instancji, to postępowanie również przed tym Sądem w takim samym zakresie jak przed Sądem Powiatowym dotknięte jest nieważnością i w konsekwencji uzasadnia wniosek rewizyjny o uchylenie obu zaskarżonych wyroków.Wobec uchylenia wyroków z powodu nieważności postępowania należało z mocy art. 423 § 1 w związku z art. 388 § 2 d.k.p.c. znieść postępowanie w obu instancjach i przekazać sprawę do rozpoznania Sądowi Powiatowemu.Uchyleniu obu zaskarżonych wyroków nie stoi na przeszkodzie upływ sześciomiesięcznego terminu do uprawomocnienia się orzeczenia. Istotne bowiem nieprawidłowości w rozstrzygnięciu sporu o naprawienie szkody wywołanej wypadkiem w zatrudnieniu, polegające na rozpoznaniu sprawy w składzie niewłaściwym (co poza nieważnością postępowania mogło w konsekwencji spowodować pozbawienie rodziny pracownika należnego jej słusznego odszkodowania), naruszają interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Przy rozpoznawaniu sprawy Sąd Powiatowy wyjaśni i wnikliwie rozważy twierdzenia i argumentację, zawarte w rewizji nadzwyczajnej a dotyczące strony merytorycznej sprawy. Gdyby po sprawdzeniu twierdzenia te okazały się prawdziwe, usprawiedliwiony mógł być wniosek, że przyczynienie się denata do wypadku było znacznie mniejsze aniżeli pozwanego.