III PO 31/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Szczerski. Sędziowie: W. Glabisz (sprawozdawca), S. Rejman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Anny K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w K. o rentę inwalidzką, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Trybunał Ubezpieczeń Społecznych postanowieniem z dnia 30 stycznia 1965 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 3551 § 1 pr. o s.u.s.:"Czy przy ustalaniu podstawy wymiaru renty podlega łączeniu zarobek przysługujący na podstawie umowy o pracę z zarobkiem osiąganym od dnia 6 sierpnia 1960 r. przez tę samą osobę z pracy chałupniczej (§ 7 ust. 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 22.XI.1956 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru renty - Dz. U. Nr 59, poz. 280, § 4 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 8.VII.1960 r. - Dz. U. Nr 37, poz. 220)?"udzielił następującej odpowiedzi:Przy spełnieniu podstawy wymiaru renty nie podlega łączeniu zarobek przysługujący na podstawie umowy o pracę z zarobkiem osiąganym od dnia 6 sierpnia 1960 r. przez tę samą osobę z pracy chałupniczej. Uzasadnienie faktyczneSkarżąca Anna K. była zatrudniona na podstawie umowy o pracę, a jednocześnie była zatrudniona jako chałupniczka. Zakład Ubezpieczeń Społecznych, ustalając rentę skarżącej, przyjął do podstawy wymiaru renty tylko zarobki osiągane przez skarżącą w zakładzie pracy, w którym była zatrudniona na podstawie umowy o pracę.Skarżąca odwołała się do Rady Nadzorczej ZUS-u, domagając się wliczenia do podstawy wymiaru renty również zarobków osiąganych w zatrudnieniu chałupniczym. Rada Nadzorcza ZUS-u zatwierdziła zaskarżoną decyzję, a z kolei Okręgowy Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie zatwierdził orzeczenie Rady Nadzorczej. Od tego wyroku skarżąca wniosła skargę rewizyjną.Trybunał Ubezpieczeń Społecznych przekazał Izbie Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego wyżej cytowane w postanowieniu zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Cytowany w przedstawionym zagadnieniu prawnym przepis § 4 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 8.VII.1960 r. (Nr 1, poz. 4) w sprawie określenia, którzy chałupnicy są pracownikami w rozumieniu dekretu o p.z.e. (Dz. U. z dnia 6.VIII.1960 r. Nr 37, poz. 220; zmiana: Dz. U. z 1961 r. Nr 1, poz. 4) przewiduje, że: "przepisy rozporządzenia nie dotyczą chałupników, którzy są już pracownikami w rozumieniu dekretu z tytułu innej pracy niż chałupnicza."Interpretacja powyższego § 4 rozporządzenia z dnia 6.VIII.1960 r. w związku z § 7 ust. 3 cytowanego rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 22.XI.1956 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru renty nie była w orzecznictwie sądów ubezpieczeń społecznych jednolita.Przepis § 4 cytowanego rozporządzenia, w którym mowa jest o pracownikach w rozumieniu dekretu o p.z.e., nawiązuje do jednego z podstawionych przepisów dekretu o p.z.e., mianowicie art. 4 ust. 1, który określa, kto jest pracownikiem w rozumieniu dekretu. Przepis ten oprócz osób zatrudnionych na podstawie mianowania i osób pełniących funkcję wyboru, tj. osób nie zatrudnionych na podstawie umowy, wymienia wyłącznie osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę. Wyraża ona przeto podstawową zasadę, że prawo do świadczeń przewidzianych w dekrecie o p.z.e. mają osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę, a osoby zatrudnione na podstawie innych umów o świadczenie usług mogą uzyskać prawo do powyższych świadczeń tylko wówczas, gdy przepisy szczególne to przewidują.Tego rodzaju przepisami szczególnymi są wydane z upoważnienia art. 4 ust. 3 dekretu o p.z.e. przepisy cytowanego wyżej rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 8.VII.1960 r. Przepisy te określają szczegółowo, którzy z chałupników są pracownikami w zrozumieniu dekretu o p.z.e., i w konsekwencji, którzy mają prawo do świadczeń z tego dekretu. Z przepisów tych wynika, że tylko część chałupników, tj. ci, którzy spełniają ściśle określone w rozporządzeniu warunki, mają prawo do świadczeń emerytalnych. Ograniczenie to jest zrozumiałe, gdy się weźmie pod uwagę, że umowa o pracę chałupniczą, zbliżona do umowy o dzieło, różni się w sposób dość zasadniczy - w zakresie wzajemnych praw i obowiązków nakładcy i chałupnika - od umowy o pracę. Między innymi jedną z cech istotnych dla stosunku pracy opartego na umowie o pracę jest to, że powinna ona być wykonywana w zasadzie osobiście (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 20.III.1965 r. III PU 26/64). Natomiast, jak to przewiduje wzmiankowane w § 1 cytowanego rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 8.VII.1960 r. rozporządzenie Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła z dnia 27.VII.1956 r. w sprawie określenia istotnych cech pracy chałupniczej, przemysłu domowego i przemysłu ludowego (Dz. U. z 1956 r. Nr 30, poz. 144; zmiana: Dz. U. z 1960 r. Nr 4, poz. 236), pracę chałupniczą mogą chałupnicy wykonywać bądź osobiście, bądź przy pomocy członków rodziny pozostających z nimi we wspólnym gospodarstwie domowym (§ 2 ust. 2). Regułą przeto jest, że chałupnik może wykonywać pracę przy pomocy innych osób, a w konsekwencji również wynagrodzenie, które od nakładcy otrzymuje, jest wynagrodzeniem nie tylko za wkład własnej pracy, ale także za wkład pracy innych osób, domowników chałupnika. Mimo to całe wynagrodzenie, jakie chałupnik otrzymuje od nakładcy, wchodzi w skład podstawy wymiaru jego renty emerytalnej bez potrzeby wykazania przez niego, że wynagrodzenie to stanowi zapłatę za wkład tylko jego własnej osobistej pracy, ale tylko wówczas, gdy chałupnik ten spełnia ściśle określone w cytowanym rozporządzeniu z dnia 8.VII.1960 r. warunki, uzasadniające uznanie go za pracownika w rozumieniu dekretu o p.z.e.Jeśli się więc weźmie pod uwagę powyższe specyficzne cechy stosunku pracy chałupniczej, stają się zrozumiałe te przepisy rozporządzenia z dnia 8.VII.1960 r., w szczególności przepisy § 2 i § 4, które uzależniają uznanie chałupnika za pracownika w rozumieniu dekretu o p.z.e. od tego, żeby bądź wyłącznie, bądź też prawie wyłącznie poświęcał się on pracy chałupniczej, a nie innym zajęciom.Cytowany § 4 rozporządzenia z dnia 8.VII.1960 r. przewiduje, że przepisy tego rozporządzenia nie dotyczą chałupników, którzy są już pracownikami w rozumieniu dekretu z tytułu innej pracy niż chałupnicza. Skoro więc tej grupy chałupników przepisy rozporządzenia z dnia 8.VII.1960 r. nie dotyczą, to nie są oni pracownikami w rozumieniu tego rozporządzenia i nie mogą otrzymać świadczeń emerytalnych na podstawie tego rozporządzenia, a w konsekwencji również podwyższenia świadczeń emerytalnych, jakie im przysługują z tytułu innego zatrudnienia przewidzianego w art. 4 ust. 1 dekretu o p.z.e., a m.in. z tytułu zatrudnienia na podstawie umowy o pracę. Przepis § 4 jest kategoryczny i jednoznaczny nie może być tak interpretowany, jakoby wyrazu "nie" w ogóle nie zawierał.Nie można się dopatrzyć sprzeczności między przepisem § 4 rozporządzenia z dnia 8.VII.1960 r. a przepisem § 7 ust. 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 22.XI.1956 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru renty (Dz. U. Nr 59, poz. 280). Powyższy przepis § 7 ust. 3 przewiduje, że "przy równoczesnym zatrudnieniu w więcej niż jednym zakładzie pracy za podstawę wymiaru renty przyjmuje się łączny zarobek, przysługujący z tytułu wszystkich równoczesnych zatrudnień". Zarobkiem w rozumieniu art. 7 ust. 3 jest wyłącznie zarobek z tytułu zatrudnienia pracowniczego, co wyraźnie wynika z przepisów art. 10 ust. 3 dekretu o p.z.e. i § 7 ust. 1 tegoż rozporządzenia z dnia 22.XI.1956 r., w których mowa jest o "zarobku przysługującym pracownikowi z tytułu zatrudnienia", a nie o zarobkach, jakie pracownik osiąga z tytułu innych zatrudnień, np. wykonywanych na podstawie umowy zlecenia, o dzieło itp. Jeżeli zaś chałupnik określony w § 4 rozporządzenia z dnia 8.VII.1960 r. nie jest pracownikiem w rozumieniu dekretu o p.z.e., to i jego zarobek nie wchodzi do podstawy wymiaru renty pracowniczej, podobnie jak nie wchodzi do podstawy wymiaru renty zarobek osiągany przez pracownika z tytułu świadczenia usług na podstawie np. umowy o dzieło, zbliżonej do umowy o pracę chałupniczą, albo na podstawie umowy zlecenia, umowy ajencyjnej itp.Wobec podnoszonych w motywach niektórych wyroków sądów ubezpieczeń sądowych wątpliwości, wymaga omówienia ponadto interpretacja § 4 cytowanego rozporządzenia z dnia 8.VII.1960 r. w związku z art. 7 ust. 2 dekretu o p.z.e. przewidującym, że do okresów zatrudnienia wymaganych do uzyskania renty starczej lubi inwalidzkiej z tytułu zatrudnienia powstałego z innych przyczyn niż wypadek w zatrudnieniu lub choroba zawodowa nie zalicza się do okresów zatrudnienia wykonywanego w wymiarze godzin niższym niż połowa obowiązującego w danym zawodzie czasu pracy, który to przepis art. 7 ust. 2 Sąd Najwyższy szczegółowo zinterpretował w orzeczeniu z dnia 21.IX.1964 r. III PU 11/64 (OSNCP 4/65). Jeżeli zatrudnienia określonego w art. 7 ust. 2 nie zalicza się do okresów zatrudnienia pracowniczego w rozumieniu dekretu o p.z.e., to w konsekwencji należy uznać, że zatrudnienie takie nie może spowodować ujemnego skutku w postaci nieuznania za pracownicze zatrudnienia chałupniczego, mimo że odpowiada ono warunkom określonym w § 1 rozporządzenia z dnia 8.VII.1960 r. Powyższy wypadek zbiegu sytuacji określonej w art. 7 ust. 2 dekretu o p.z.e. i § 1 cytowanego rozporządzenia z dnia 8.VII.1960 r. nie podważa jednak prawidłowości wyżej przytoczonej interpretacji § 4 tegoż rozporządzenia w związku z art. 4 dekretu o p.z.e.Przytoczone rozważania prowadzą do wniosku, że przy ustalaniu podstawy wymiaru renty nie podlega łączeniu zarobek przysługujący na podstawie umowy o pracę z zarobkiem osiąganym od 6.VIII.1960 r. przez tę samą osobę z pracy chałupniczej.