II UZP 34/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Perestaj (sprawozdawca). Sędziowie SN: B. Błachowska, J. Sokołowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, E. Wiśniewskiej, w sprawie z wniosku Jana S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w S. o podstawę wymiaru renty inwalidzkiej po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 14 stycznia 1982 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie postanowieniem z dnia 19 października 1981 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych:"1. Czy pracownika, któremu przysługuje renta inwalidzka na podstawie przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym, a który osiągał zarobek z tytułu zatrudnienia przez okres krótszy niż 12 miesięcy chociaż w zatrudnieniu pozostawał ponad 1 rok, traktuje się tak jak pracownika, o którym mowa w § 14 ust. 2 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru emerytury lub renty, zasiłków z ubezpieczenia na wypadek choroby i macierzyństwa oraz składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 35, poz. 246; zm.: Dz. U. z 1972 r. Nr 27, poz. 196 i z 1976 r. Nr 40, poz. 239), skoro przed podjęciem zatrudnienia pracownik ten jako rzemieślnik prowadził zakład prywatny?2. W razie odpowiedzi przeczącej - czy do podstawy wymiaru pracowniczej renty inwalidzkiej podlega wliczeniu dochód z działalności rzemieślniczej, od którego opłacone były składki ubezpieczenia społecznego, skoro po likwidacji zakładu rzemieślnik podjął zatrudnienie i stając się w czasie tego zatrudnienia inwalidą uzyskał zarobek za okres krótszy niż 12 miesięcy?"podjął następującą uchwałę:1. Do pracownika, który pozostawał w zatrudnieniu przez okres dłuższy niż 12 miesięcy, nie ma zastosowania przepis § 14 ust. 2 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru emerytury lub renty, zasiłków z ubezpieczenia na wypadek choroby i macierzyństwa oraz składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 35, poz. 246 z późn. zm.).2. W myśl art. 17 ust. 5 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.) - w takim przypadku do podstawy wymiaru renty inwalidzkiej, jeżeli pracownik uzyskał zarobek za okres krótszy niż 12 miesięcy, wlicza się za odpowiedni okres kwoty stanowiące podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu działalności rzemieślniczej.Uzasadnienie faktyczneOddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie decyzją z dnia 14.VIII.1981 r. przyznał wnioskodawcy rentę inwalidzką odpowiednią dla II grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia, za podstawę wymiaru której przyjął kwotę 5.036,75 złotych, wyliczoną z kwot stanowiących podstawę wymiaru składek z tytułu działalności rzemieślniczej za okres od dnia 1.III.1980 r. do dnia 1.V.1980 r. oraz z zarobków za okres od dnia 3.V.1980 r. do dnia 31.I.1981 r.Decyzję tę zaskarżył wnioskodawca do Rady Nadzorczej Oddziału ZUS w Szczecinie, domagając się przyjęcia za podstawę wymiaru renty kwoty 5.523 zł obliczonej z zarobków za okres ostatnich 12 miesięcy jego pracy.Rada Nadzorcza orzeczeniem z dnia 2.IX.1981 r. zatwierdziła decyzję organu rentowego jako zgodną z rzeczywistym stanem rzeczy i przepisami prawa. Stanowisko swe uzasadniła tym, że w marcu, kwietniu i maju 1981 r. wnioskodawca pobierał wyłącznie zasiłek chorobowy i za ten okres - w miejsce wyłączonych miesięcy - należało wliczyć dochód z działalności rzemieślniczej, który stanowił podstawę wymiaru składki ubezpieczeniowej.W dalszym toku postępowania wnioskodawca odwołał się do Sądu, podnosząc ponownie swoje żądanie zgłoszone do Rady Nadzorczej.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie przytoczone w sentencji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W myśl art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.) podstawę wymiaru emerytury lub renty stanowi przeciętny miesięczny zarobek z okresu ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia albo kolejnych 24 miesięcy zatrudnienia dowolnie wybranych przez zainteresowanego z ostatnich 12 lat zatrudnienia.Zgodnie z ust. 2 i 5 wymienionego przepisu zarobkiem z tytułu zatrudnienia w uspołecznionym zakładzie pracy są wypłaty w gotówce i w naturze dokonane z osobowego funduszu płac z wyjątkami określonymi w przepisach wykonawczych. Za zarobek uważa się także dochód stanowiący podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne osób wykonujących prace na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia oraz kwoty stanowiące podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne rzemieślników oraz niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek.Zdarza się, że pracownik - szczególnie w ostatnim okresie zatrudnienia - często choruje i wobec tego nie uzyskuje wynagrodzenia za pracę, pobiera jedynie zasiłki chorobowe.W takiej sytuacji zgodnie z § 12 ust. 2 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru emerytury lub renty (...) (Dz. U. Nr 35, poz. 246 późn. zm.) zarobek z miesięcy, w których pracownik przez część miesiąca pracował (chociażby jeden dzień), uzupełnia się kwotą pobranego zasiłku chorobowego.Zarobki jednak z tych miesięcy na wniosek pracownika wyłącza się z podstawy wymiaru, jeżeli zasiłek przysługiwał za więcej niż 5 dni.Jeżeli pracownik nie przepracował w danym miesiącu ani jednego dnia i w związku z tym nie uzyskał żadnego zarobku, jedynie zasiłek chorobowy, to wówczas zasiłek ten nie podlega wliczeniu do podstawy wymiaru świadczenia. Zamiast zarobku z miesiąca podlegającego wyłączeniu przyjmuje się zarobki z miesiąca poprzedzającego.Występują w praktyce także przypadki, że pracownik w okresie, z którego uwzględnia się zarobki do ustalenia podstawy wymiaru świadczenia, pracował przez okres krótszy niż 12 miesięcy. Ma to miejsce w szczególności w odniesieniu do pracowników młodych, którzy dopiero podjęli zatrudnienie, pracowników przebywających na urlopach wychowawczych oraz pracowników, którzy przed tym wykonywali pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia albo wykonywali rzemiosło lub prowadzili działalność zarobkową na własny rachunek.W takiej sytuacji zgodnie z § 14 ust. 2 wymienionego rozporządzenia - jeżeli pracownik przepracował co najmniej 1 miesiąc, do podstawy wymiaru przyjmuje się zarobki z faktycznej liczby miesięcy zatrudnienia.Przepis ten nie może jednak mieć zastosowania do pracownika, który pozostawał w zatrudnieniu przez okres dłuższy niż 12 miesięcy, jednak uzyskał zarobki za okres odpowiednio krótszy.Wymieniony przepis jako przepis wyjątkowy, pozwalający na ustalenie podstawy wymiaru świadczenia na podstawie zarobków z okresu zatrudnienia krótszego niż 12 miesięcy, podlega wykładni ścisłej. Nie można więc na podstawie tego przepisu ustalić podstawy wymiaru świadczeń rentowych dla pracownika, który pozostawał w zatrudnieniu przez okres dłuższy niż 12 miesięcy; jedynie ze względu na okoliczności faktyczne i szczególne unormowania prawne nie mogą być wliczone do podstawy wymiaru przysługującego mu świadczenia zasiłki chorobowe za pełne miesiące, w których pracownik nie przepracował ani jednego dnia.Zgodnie z powołanym wyżej art. 17 ust. 3 ustawy o p.z.e. w takiej sytuacji zamiast miesięcy, za które pracownik otrzymał tylko zasiłki chorobowe, do podstawy wymiaru świadczeń przyjmuje się kwoty stanowiące podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu działalności rzemieślniczej lub innej w miesiącach poprzedzających zatrudnienie pracownika. Te kwoty w świetle powołanego przepisu zostały uznane za równorzędne z zarobkami uzyskanymi z tytułu pracy.Okoliczność, że takie unormowanie może w skutkach okazać się dla pracownika niekorzystne, nie może prowadzić do wykładni przepisu § 14 ust. 2 rozporządzenia sprzecznej z jego wyraźnym brzmieniem.Z tych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści podanej w sentencji.