V UZP 6/78

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN F. Rusek. Sędziowie SN: A. Filcek, E. Brzeziński, W. Dębicka, A. Grymaszewski (sprawozdawca), S. Perestaj, J. Wasilewski (współsprawozdawca i autor uzasadnienia).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, Z. Paczyńskiego, w sprawie z wniosku Piotra S., przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. o podstawę wymiaru renty inwalidzkiej, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 5 października 1978 r."Czy ponowne ustalenie wysokości renty inwalidzkiej w wypadku, gdy prawo do renty uległo zawieszeniu z powodu zatrudnienia pracownika po przyznaniu mu tej renty, następuje według zasad określonych art. 70 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.), czy też według zasad określonych przepisami art. 17 ust. 1 cyt. ustawy oraz § 13 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r. (Dz. U. Nr 35, poz. 246 z późn. zm.)?"i po zapoznaniu się z poglądem Centralnej Rady Związków Zawodowychuchwalił i wpisał do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Jeżeli renta inwalidzka, ustalona decyzją organu rentowego, nie była pobierana, wobec zawieszenia prawa do niej z powodu nieprzerwanego kontynuowania przez pracownika zatrudnienia, możliwa jest na jego wniosek zmiana wysokości renty na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6 z późn. zm.), z uwzględnieniem zarobków także z okresu poprzedzającego ustanie zatrudnienia.Uzasadnienie faktyczneIPrzedstawione do rozstrzygnięcia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie prawne wystąpiło w sprawie, w której stan faktyczny jest następujący:Pozostający w zatrudnieniu pracownik zgłosił wniosek o przyznanie renty inwalidzkiej, zastrzegając obliczenie jej wysokości na podstawie zarobków z ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia. Organ rentowy - wbrew żądaniu pracownika - przy ustalaniu wymiaru renty przyjął za podstawę zarobki z okresu 12 miesięcy, nawet nie bezpośrednio poprzedzających miesiąc, w którym złożony został wniosek o rentę, i z uwagi na to, iż pracownik w dacie wydania decyzji był nadal zatrudniony, zawiesił prawo do pobierania tej renty. Po ustaniu zatrudnienia - co nastąpiło po upływie ponad dwóch lat od wydania decyzji ustalającej prawo do renty - zainteresowany złożył wniosek o uwzględnienie w podstawie wymiaru renty zarobków z ostatnich 12 miesięcy jego zatrudnienia. Organy rentowe i Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uznały żądanie wnioskodawcy za nieuzasadnione, ponieważ po przyznaniu renty nie był on zatrudniony przez okres co najmniej 5 lat (art. 70 ustawy o p.z.e.). Stanowisko to zakwestionował w rewizji nadzwyczajnej Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego. Skarżący wyraził pogląd, że w przedstawionym wyżej stanie faktycznym zainteresowany ma prawo wystąpić z żądaniem obliczenia wymiaru renty, z uwzględnieniem zarobków z ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy o p.z.e. i § 13 ust. 1 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 19 sierpnia 1968 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru emerytury lub renty, zasiłków z ubezpieczenia społecznego na wypadek choroby i macierzyństwa oraz składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U. Nr 35, poz. 246), ponieważ nie pobierał poprzednio przyznanej mu renty, z uwagi na pozostawanie w zatrudnieniu.Takie stanowisko zajęła też Centralna Rada Związków Zawodowych w przedstawionym Sądowi Najwyższemu w sprawie poglądzie, dodając przy tym, że art. 70 ustawy o p.z.e. nie ma zastosowania, jeżeli zainteresowany nie pobierał przyznanej mu renty inwalidzkiej, wskutek jej zawieszenia spowodowanego kontynuowaniem dotychczasowego zatrudnienia.Przedstawiciel Prokuratury Generalnej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wniósł o udzielenie odpowiedzi stwierdzającej prawo zainteresowanego do domagania się ustalenia wymiaru renty inwalidzkiej na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy o p.z.e. i § 13 powołanego wyżej rozporządzenia.IIW obowiązującym systemie prawa o świadczeniach z ubezpieczenia społecznego wysokość emerytury lub renty zależy ściśle od wysokości zarobków zainteresowanego. Podstawę wymiaru tych świadczeń stanowi przeciętny miesięczny zarobek ustawowo określonego okresu zatrudnienia. Według art. 17 ust. 1 ustawy o p.z.e. podstawę wymiaru emerytury lub renty stanowi przeciętny zarobek z ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia lub kolejnych 24 miesięcy zatrudnienia wybranych przez zainteresowanego z ostatnich 12 lat zatrudnienia. Tak określona ustawowo podstawa wymiaru wymienionych świadczeń wskazuje na założenie umożliwiające zainteresowanemu uzyskanie najkorzystniejszej - co do wysokości - emerytury lub renty. Nie wymaga bowiem uzasadnienia twierdzenie, że z upływem stażu pracy pracownik z reguły ma wyższe wynagrodzenie. Ostatnie 12 miesięcy zatrudnienia, to zwykle okres najwyższych zarobków pracownika. Gdyby jednak w określonej sytuacji nastąpiło w ostatnim okresie zatrudnienia obniżenie zarobków, to zainteresowany ma prawo wyboru do podstawy wymiaru emerytury lub renty korzystniejszych dla niego zarobków z innego podanego wyżej okresu. Wynikające z treści art. 17 ustawy o p.z.e. ustawowe założenie, pozwalające na określenie wysokości emerytury lub renty na podstawie korzystniejszych zarobków pracownika, nie jest obojętne dla wykładni przepisów tej ustawy.Nie powinna też budzić wątpliwości treść ustawowego zwrotu "ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia". Wykładnia tego określenia uzasadnia stwierdzenie, iż oznacza ono ostatnie 12 miesięcy pozostawania pracownika w stosunku pracy. Takie też wyjaśnienie zawiera § 12 ust. 1 cyt. rozporządzenia, stanowiący, że za miesiąc zatrudnienia objęty okresem ostatnich miesięcy zatrudnienia uważa się miesiąc kalendarzowy, w którym pracownik pozostawał w stosunku pracy i osiągnął z tego tytułu zarobek.Wprawdzie w § 13 tego rozporządzenia - ze względu na usprawiedliwioną życiowo praktykę występowania z wnioskami o emeryturę lub rentę przed zakończeniem stosunku pracy - przy rozszerzającej wykładni art. 17 ust. 1 ustawy o p.z.e. dopuszczono, możliwość uwzględnienia w podstawie wymiaru tych świadczeń zarobków z okresu ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia poprzedzających bezpośrednio miesiąc, w którym złożono wniosek o przyznanie emerytury lub renty, jednakże z zastrzeżeniem prawa osoby zainteresowanej do wskazania późniejszego 12-miesięcznego okresu, poprzedzającego miesiąc, od którego przysługuje prawo do pobierania tych świadczeń. Powołany przepis niewątpliwie uwzględnia interes zainteresowanego, stwarzając mu możliwość uzyskania emerytury lub renty już w dacie zakończenia stosunku pracy, z zachowaniem przysługującego mu prawa do uzyskania świadczenia w wysokości zgodnej z treścią art. 17 ust. 1 ustawy o p.z.e. Przepis ten ze względu na swój cel, nie powinien być wykorzystywany przeciwko uprawnionemu do świadczeń. Należy przy tym podkreślić, że korzystanie przez zainteresowanego z § 13 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie zostało ograniczone w czasie do daty wydania przez organ rentowy decyzji w przedmiocie emerytury lub renty. Wniosek taki mógłby być uzasadniony jedynie argumentem, iż wydanie prawomocnej decyzji o przyznaniu renty lub emerytury kończy ostatecznie postępowanie w sprawie. Takie założenie nie uwzględnia jednakże, iż postępowanie w sprawach o świadczenia z ubezpieczenia społecznego - w przypadku wydania prawomocnej decyzji - jest dopuszczalne nie tylko w razie zaistnienia przesłanek do tzw. ponownego ustalenia prawa do tych świadczeń (art. 68-73 ustawy o p.z.e.), ale również i do zmiany prawomocnej decyzji z innych przyczyn (np. w przypadkach objętych art. 17 ust. 2 ustawy o p.z.e.). Ostatnio wymieniona możliwość zmiany prawomocnej decyzji w zakresie wysokości emerytury lub renty z uwzględnieniem w podstawie jej wymiaru zarobków z innego okresu zatrudnienia nie stanowi w ścisłym tego słowa znaczeniu ponownego ustalenia prawa do wymienionych świadczeń określonego w przepisach ustawy o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.W sytuacji, gdy toczy się postępowanie o rentę inwalidzką osoby pozostającej nadal w zatrudnieniu, praktycznie jest niemożliwe ustalenie przez organ rentowy odpowiadającej wymaganiom prawa wysokości tej renty, jeżeli zainteresowany żąda uwzględnienia w podstawie jej wymiaru zarobków z ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia. Określenie wysokości tej renty na podstawie zarobków z okresu poprzedzającego złożenie wniosku - wbrew życzeniu zainteresowanego - nie pozostaje bowiem w zgodności z wyraźnymi w tej mierze przepisami prawa. Jeżeli ubiegający się o rentę inwalidzką pozostaje nadal w zatrudnieniu, to z mocy art. 65 ust. 1 ustawy o p.z.e. na czas osiągania zarobku z tytułu zatrudnienia prawo do tej renty ulega zawieszeniu. Wydana w takich warunkach decyzja organu rentowego, chociaż w praktyce zawiera określenie wysokości renty, w istocie stanowi o ustaleniu prawa do niej, z jednoczesnym zawieszeniem tego prawa. Nie można więc podzielić zapatrywania, że taka decyzja przesądza także o wysokości przysługującej pracownikowi renty, jeżeli po ustaniu zatrudnienia zgłosi on wniosek o ustalenie wymiaru renty na podstawie zarobków z ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia, a więc określenia wysokości renty zgodnie z obowiązującymi przepisami.Ustalenie prawa do renty w znaczeniu prawnym nie można utożsamiać z przyznaniem tej renty. Przyznanie renty oznacza prawo do jej pobierania. Jeżeli pracownikowi ustalono prawo do renty, lecz - z uwagi na kontynuowanie zatrudnienia - prawo to zostało jednocześnie zawieszone i z tej przyczyny w ogóle nie pobierał renty, to nie może on być traktowany - na podstawie art. 70 ustawy o p.z.e. - jako rencista, który po przyznaniu renty pozostawał w zatrudnieniu. Taka sytuacja faktyczna nie jest objęta dyspozycją art. 70 ust. 1 ustawy o p.z.e., w którym używa się określenia "po przyznaniu renty". Nie można bowiem uznać, że nastąpiło przyznanie renty w przypadku, gdy organ rentowy ustalił prawo do renty i nawet ustalił jej wysokość, lecz jednocześnie prawo do tej renty zawiesił. Przepis ten ma zastosowanie do osób, którym przyznano rentę i którzy ją pobierali lub mieli prawo do jej pobierania, a następnie podjęli zatrudnienie.Inna wykładnia wskazanych wyżej przepisów musiałaby prowadzić do naruszenia podstawowej zasady z art. 17 ust. 1 ustawy o p.z.e. nakazującej obliczenie wysokości renty na podstawie przeciętnych zarobków z okresu ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia bądź też 24 kolejnych miesięcy zatrudnienia z okresu ostatnich 12 lat zatrudnienia. Podważania tej zasady nie mogą usprawiedliwiać ani względy techniczno-organizacyjne działania organów rentowych, ani formalistyczne traktowanie postępowania w sprawach o świadczeniach z ubezpieczenia społecznego.W rozważaniach uwzględniono też praktykę organów rentowych ustalania - na wniosek zainteresowanego - wysokości emerytury na podstawie zarobków z faktycznych ostatnich 12 miesięcy zatrudnienia, jeżeli emeryt po przyznaniu prawa do emerytury był nadal zatrudniony w tym samym zakładzie pracy i nie korzystał z emerytury wskutek zawieszenia prawa do niej. Takie bowiem wskazania dla organów rentowych zawiera okólnik nr 20, znak: Rn 003-8/72 z dnia 19 czerwca 1972 r. Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z powołaniem się na stanowisko Ministerstwa Pracy, Płac i Spraw Socjalnych. Są one prawnie usprawiedliwione tylko przy takim kierunku wykładni art. 17 ustawy o p.z.e., jaka przyjęta została przez Sąd Najwyższy w niniejszej uchwale. Nie byłyby one bowiem do obrony na płaszczyźnie art. 70 ust. 4 ustawy o p.z.e., który to przepis wyłącza w ogóle możliwość ponownego ustalenia wysokości emerytury z tytułu wyższych zarobków uzyskanych po jej przyznaniu.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy uznał, że jeżeli zainteresowany z powodu nieprzerwanego zatrudnienia nie pobierał ustalonej decyzją organu rentowego renty inwalidzkiej, to może zasadnie żądać zmiany wysokości tej renty na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy o p.z.e., z uwzględnieniem w podstawie obliczenia jej wymiaru zarobków z okresu poprzedzającego ustanie zatrudnienia.Powzięta przez Sąd Najwyższy uchwała jest zgodna z przytoczonymi na wstępie poglądami Centralnej Rady Związków Zawodowych i przedstawiciela Prokuratury Generalnej Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.