III PU 17/65

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie ze skargi Waleriana K. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w W. o wyższą podstawę wymiaru renty starczej, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 15 kwietnia 1964 r., uchylił zaskarżony wyrok i oddalił skargę rewizyjną Waleriana K. od wyroku Okręgowego Sądu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie 6 lutego 1963 r.Uzasadnienie faktyczneSkarżący Walerian K., urodzony 1887 r., zgłosił dnia 17 lipca 1962 r. wniosek o rentę starczą. Z ustaleń Okręgowego Sądu Ubezpieczeń w Warszawie dokonanych w wyroku z dnia 6 lutego 1963 r. oraz z dokumentów załączonych do akt rentowych wynika, że skarżący był od 1947 r. do 30 września 1962 r. zatrudniony na stanowisku kierownika działu w Biurze Zbytu Sprzętu Teleradiotechnicznego a od dnia 1 kwietnia 1961 r. był jednocześnie zatrudniony jako chałupnik w Spółdzielni Pracy Wyrobów z Tworzyw Sztucznych "S". Z akt rentowych wynika ponadto, że również żona skarżącego pracowała w Spółdzielni "S" od 1 marca 1963 r. do 20 grudnia 1963 r.Okręgowy Sąd Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia 6 lutego 1963 r. zatwierdził orzeczenie Rady Nadzorczej Centrali Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 22 lutego 1962 r. ustalając, że organ rentowy prawidłowo postąpił, obliczając podstawę wymiaru renty starczej, przyznanej Walerianowi K., wyłącznie od jego zarobków z tytułu pracy w Biurze Zbytu Sprzętu Teleradiotechnicznego w W., natomiast słusznie nie zaliczył do tej podstawy wymiaru zarobków osiąganych z jednoczesnego zatrudnienia w Spółdzielni Pracy "S".W uzasadnieniu swego wyroku Okręgowy Sąd zajął stanowisko, że skoro w myśl § 4 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z 8 lipca 1960 r. (Dz. U. z 1960 r. Nr 37, poz. 220 i Dz. U. z 1961 r. Nr 1, poz. 4) przepisy tego rozporządzenia nie dotyczą chałupników, którzy są już pracownikami w rozumieniu dekretu o pze, to skarżący, który jest w takiej właśnie sytuacji, nie może być uznany za pracownika z tytułu swej pracy chałupniczej w Spółdzielni Pracy "S".Wyrok ten Trybunał Ubezpieczeń Społecznych zmienił zaskarżonym wyrokiem i zaliczył skarżącemu do podstawy wymiaru renty także zarobki z tytułu pracy chałupniczej w okresie od listopada 1961 r. do czerwca 1962 r.Trybunał nie uznał za słuszne stanowiska Okręgowego Sądu i przyjął, że przepisy cytowanego wyżej rozporządzenia z dnia 8 lipca 1960 r. nie stoją na przeszkodzie łączeniu zarobków osiąganych z tytułu zatrudnienia pracowniczego z jednoczesnym wynagrodzeniem za pracę chałupniczą.Od tego wyroku Minister Sprawiedliwości wniósł rewizję nadzwyczajną i zarzucił naruszenie interesu Państwa Ludowego oraz § 4 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 8 lipca 1960 r. w sprawie określenia, którzy chałupnicy są pracownikami w rozumieniu dekretu o pze.Na podstawie art. 376 i 3781 pr. o sus w związku z art. 423 § 1 k.p.c. skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i o oddalenie skargi rewizyjnej Waleriana K. od wyroku Okręgowego Sądu Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 6 lutego 1963 r.Minister Sprawiedliwości zarzucił, że wyżej opisany pogląd prawny Trybunału Ubezpieczeń Społecznych jest błędny i sprzeczny zarówno z treścią § 4 rozporządzenia z 8 lipca 1960 r., jak i z jego założeniami.Praca chałupnicza zgodnie z § 2 rozporządzenia Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła z dnia 27 czerwca 1956 r. w sprawie określenia istotnych cech pracy chałupniczej (Dz. U. z 1956 r. Nr 30, poz. 144) może być wykonywana przez chałupnika osobiście lub przez członków jego rodziny. Uprawnienia emerytalne z tytułu tej pracy przysługują jednak tylko tym chałupnikom, którzy faktycznie temu zajęciu poświęcają swą pracę, a przynajmniej w przeważającej mierze. Dlatego ustanowiono w § 1 rozporządzenia z 8 lipca 1960 r. normy miesięcznych zarobków minimalnych i maksymalnych, tak aby praca i osiągnięcia zarobkowe członków rodziny nie były tu dominujące. Inaczej mogłoby dojść do takiej sytuacji, że członkowie rodziny wykonywaliby pracę chałupniczą, a osoba figurująca tylko jako chałupnik nabywałaby wyłączną cudzą pracą uprawnienia rentowe. Tę samą myśl zawiera § 4 rozporządzenia z dnia 8 lipca 1960 r.Wykładnia przyjęta przez Trybunał nie liczy się z intencjami przepisów rentowych dotyczących chałupników i pomija wyraźną ich treść.Zmianie zaskarżonego wyroku nie stoi na przeszkodzie upływ terminu przewidzianego w art. 421 k.p.c., który ma tutaj odpowiednie zastosowanie z mocy art. 3781 pr. o sus, gdyż obraza prawa materialnego, powodująca w konsekwencji przyznanie wyższych a nienależnych z prawa świadczeń rentowych, zwiększa obciążenie budżetowe ubezpieczeń społecznych i godzi tym samym w interes Państwa Ludowego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzuty Ministra Sprawiedliwości są usprawiedliwione.Już w uchwale z dnia 24 sierpnia 1965 r. III PO 31/65 (OSPiKA 1966/4 poz. 82) Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Trybunał Ubezpieczeń Społecznych do rozstrzygnięcia w trybie art. 3551 pr. o sus, udzielił odpowiedzi, że "przy ustaleniu podstawy wymiaru renty nie podlega łączeniu zarobek przysługujący na podstawie umowy o pracę z zarobkiem osiąganym od dnia 6 sierpnia 1960 r. przez tę samą osobę z pracy chałupniczej".Sąd Najwyższy w uchwale tej szczegółowo uzasadnił swoje stanowisko, wobec czego zbędne jest powtarzanie tych argumentów, które Sąd Najwyższy w obecnym składzie w całości aprobuje. W szczególności Sąd Najwyższy w motywach tej uchwały zanalizował specyficzny charakter stosunku pracy chałupniczej, stwierdzając między innymi, że jest regułą, iż chałupnik może wykonywać pracę przy pomocy innych osób.Sąd Najwyższy w motywach omawianej uchwały zanalizował również i wyjaśnił przepis § 4 rozporządzenia Przewodniczącego Komitetu Pracy i Płac z dnia 8 lipca 1960 r. (Dz. U. z 1960 r. Nr 37, poz. 220; zm.: Dz. U. z 1961 r. Nr 1, poz. 4) w związku z § 7 ust. 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 22 listopada 1956 r. w sprawie obliczania podstawy wymiaru renty (Dz. U. z 1956 r. Nr 59, poz. 280 i Dz. U. z 1958 r. Nr 26, poz. 113).Natomiast wobec ograniczonej treści pytania Trybunału Ubezpieczeń Społecznych Sąd Najwyższy nie rozważył i nie wyjaśnił w powyższej sprawie III PO 31/65 sytuacji, gdy chałupnik jest jednocześnie członkiem spółdzielni pracy, tj. gdy spółdzielnia pracy zatrudnia swojego członka niechałupnika, tak jak w niniejszej sprawie Spółdzielnia "S" zatrudniała skarżącego. Rozważając powyższe zagadnienie, należy stwierdzić, że samo członkostwo spółdzielni pracy nie uzasadnia prawa do wynagrodzenia ani też - wraz z członkostwem - nie nawiązuje się automatycznie stosunku pracy, jak to wynika wyraźnie z przepisu art. 123 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. z 1961 r. Nr 12, poz. 61). Stanowisko to reprezentuje też doktryna (por. Mirosław Gersdorf i Jerzy Ignatowicz: "Ustawa o spółdzielniach i ich związkach", str. 165 i nast.).Treścią samego członkostwa jest tylko prawo i obowiązek członków do nawiązania stosunku pracy, a podstawowe jego cechy są takie same jak pracowniczego stosunku pracy. Nie wszyscy jednak członkowie spółdzielni pracy pozostają w tego rodzaju stosunku pracy, gdyż zgodnie z art. 132 ustawy o spółdzielniach "statut może przewidywać zatrudnienie wszystkich lub niektórych członków nie w ramach stosunku pracy, lecz na podstawie umowy zlecenia lub umowy o dzieło, w szczególności zaś na zasadach pracy chałupniczej, jeżeli jest to uzasadnione rodzajem działalności spółdzielni".Ustawa zezwala więc, aby świadczenie usług przez członków dla spółdzielni odbywało się nie tylko w ramach stosunku pracy, lecz także na podstawie zlecenia lub umowy o dzieło albo na zasadach pracy chałupniczej, która jest zbliżona do umowy o dzieło, charakteryzuje się zaś tym, że chałupnik wykonuje pracę dla nakładcy w domu.Przepisy dekretu o pze nie przewidują w ogóle świadczeń emerytalnych dla osób świadczących usługi na podstawie umowy zlecenia lub o dzieło. Przepisy art. 107 dekretu o pze, które nawiązują do art. 4 ust. 1 tego dekretu, zrównują członków spółdzielni pracy (jeżeli praca w spółdzielni stanowi główne źródło ich utrzymania) z pracownikami w rozumieniu art. 4 i ust. 1 dekretu. Z treścią art. 4 ust. 1 oraz przepisów art. 7 dekretu, w myśl którego zalicza się do okresu zatrudnienia tylko okresy świadczenia pracy, a nie wykonywania dzieła lub zlecenia, wynika, że do okresu zatrudnienia może być członkom spółdzielni pracy zaliczony - tak jak wszelkim innym pracownikom - jedynie okres zatrudnienia w ramach stosunku pracy w rozumieniu art. 132 § 1 ustawy o spółdzielniach, a nie okres członkostwa, w którym w ogóle zatrudnienia nie wykonywali (np. w wypadku przewidzianym w art. 123 § 2 ustawy o spółdzielniach), albo okres, w którym świadczyli zgodnie z tymże art. 132 § 1 na rzecz spółdzielni usługi nie w ramach stosunku pracy, lecz na podstawie umowy zlecenia lub o dzieło, gdyż świadczenie usług na podstawie tych umów (zlecenia i o dzieło) nie uzasadnia, zgodnie z przepisami dekretu o pze, w ogóle prawa do świadczeń emerytalnych.Jeśli chodzi o członków spółdzielni pracy świadczących na jej rzecz usługi na zasadach pracy chałupniczej, to mogą oni być uznani za pracowników w rozumieniu art. 4 dekretu o pze wówczas, gdy spełniają warunki przewidziane w rozporządzeniu Przewodniczącego Komitetu Płacy i Płac z dnia 8 lipca 1960 r.Przepis § 3 cytowanego rozporządzenia z dnia 8 lipca 1960 r. przewiduje wyraźnie, że w ogóle nie uważa się za pracowników w rozumieniu dekretu o pze stosunkowo najliczniejszej grupy chałupników-członków spółdzielni pracy, tj. członków spółdzielczych zrzeszeń chałupniczych i wytwórców domowych, których to spółdzielni zasady działalności i organizacji precyzuje bliżej uchwała Zarządu Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy nr 227 z dnia 13 października 1960 r. (znak ET R 6). Zgodnie z tym przepisem § 3 cytowanego rozporządzenia chałupnicy ci nie nabywają w ogóle prawa do świadczeń emerytalnych. Co się zaś tyczy stosunków mniej licznych chałupników zatrudnionych w innych spółdzielniach pracy na zasadach przewidzianych w uchwale Zarządu Związku Spółdzielczości Pracy nr 247/61 z dnia 12 grudnia 1961 r. (znak: EK-6), to - jak już wyżej wyjaśniono - mają tu zastosowanie pozostałe przepisy cytowanego rozporządzenia z dnia 8 lipca 1960 r., a między innymi § 4, tak samo jak do chałupników świadczących usługi na rzecz przedsiębiorstw państwowych.Sam fakt ubezpieczenia skarżącego nie przemawia za uznaniem okresu jego ubocznego zatrudnienia jako chałupnika za okres zatrudnienia, uzasadniający prawo do nabycia świadczeń emerytalnych.Zgodnie z art. 116 dekretu o pze cytowane rozporządzenie z dnia 8 lipca 1960 r. stosuje się również do obowiązku ubezpieczenia oraz do świadczeń chorobowych i zasiłków rodzinnych, obowiązujące zaś dotychczas w tym zakresie przepisy ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznem (Dz. U. z 1933 r. Nr 51, poz. 396 z późn. zm.) oraz dekretu z dnia 28 października 1947 r. o ubezpieczeniu rodzinnym (Dz. U. z 1947 r. Nr 66, poz. 414 z późn. zm.) zostały - zgodnie z art. 116 dekretu o pze - uchylone. Ubezpieczenie chałupnika nie ma - za czas od dnia wejścia w życie cytowanego rozporządzenia z dnia 8 lipca 1960 r. - decydującego znaczenia dla nabycia praw emerytalnych, co wynika wyraźnie z treści przepisu § 7 tego rozporządzenia. Przepis ten przewiduje, że tylko dla okresów pracy chałupniczej poprzedzających datę wejścia w życie tego rozporządzenia istotne znaczenie ma podleganie ubezpieczeniu społecznemu, natomiast nie ma ono tego znaczenia dla okresów pracy chałupniczej wykonywanej od daty wejścia w życie rozporządzenia, tj. od 6 sierpnia 1960 r. Jak to słusznie podkreślono w rewizji nadzwyczajnej, zmianie zaskarżonego wyroku nie stoi na przeszkodzie upływ terminu przewidzianego w art. 421 k.p.c., gdyż obraza prawa materialnego, prowadząca w konsekwencji do przyznania dożywotnio wyższych a nienależnych świadczeń, godzi w interes Państwa Ludowego.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 376 i 3781 pr. o sus oraz art. 422 § 1 i 423 § 1 k.p.c. jak w sentencji.