VI KZP 37/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia A. Pyszkowski.Sędziowie: F. Karolus (współsprawozdawca), J. Zembaty (sprawozdawca).Prokurator Generalnej Prokuratury: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Heleny S. o zwolnienie spod zajęcia nieruchomości, po rozpoznaniu przedstawionej przez Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy-Ośrodek Zamiejscowy w Toruniu postanowieniem z dnia 3 maja 1965 r. kwestii wymagającej zasadniczej wykładni ustawy:1)"Czy sąd wojewódzki, działający jako instancja odwoławcza, jest władny stwierdzić, że majątek odstępcy od narodowości przechodzi w myśl art. 13 § 4 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. o odpowiedzialności karnej za odstępstwo od narodowości w czasie wojny 1939-1945 r. (Dz. U. Nr 41, poz. 237) na własność Skarbu Państwa, jeżeli zaskarżone wyłącznie przez tegoż odstępcę postanowienie sądu I instancji stanowi tylko, że wniosek odstępcy o zwolnienie majątku spod zajęcia, dozoru i zarządu został oddalony?2)Czy jest dopuszczalne stwierdzenie, że wspólny majątek małżonków zajęty w trybie przepisów ustawy z dnia - 6 maja 1945 r. o wyłączeniu ze społeczeństwa polskiego wrogich elementów (Dz. U. Nr 7, poz. 30 z późniejszymi zmianami), uległ zwolnieniu spod zajęcia z mocy samego prawa na skutek rehabilitacji jednego z małżonków (art. 16 ust. 3 powołanej ustawy w brzmieniu dekretu z dnia 22 lutego 1946 r. - Dz. U. Nr 11, poz. 73), jeśli drugi z małżonków należący do kategorii osób wymienionych w art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 6 maja 1945 r. zmarł i w związku z tym nie został złożony wniosek o jego rehabilitację?3)Czy w wypadku niemożności ustalenia w postępowaniu karnym dokładnych granic przysługującego odstępcy od narodowości prawa własności majątku nieruchomego, który - stosownie do art. 13 § 4 powołanego dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. - ulega konfiskacie na rzecz; Skarbu Państwa, sąd karny powinien zażądać, aby ustalenie, jak daleko sięga prawo własności odstępcy, zostało dokonane w postępowaniu cywilnym?"na podstawie art. 390 k.p.k., po wysłuchaniu wniosku prokuratora, uchwalił jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1. Paragraf 6 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 lipca 1950 r. (Dz. U. Nr 32, poz. 294) nie uchylił art. 13 § 1-5 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r., lecz jedynie zmienił go w części dotyczącej § 3 lit. a), albowiem utrzymał nadal w mocy wyrażony w art. 13 § 3 lit. a) dekretu warunek posiadania jeszcze przez b. odstępcę zajętego majątku, wprowadzając jedynie do tego warunku termin 22 lipca 1950 r. Właśnie ze względu na wprowadzenie tego nowego terminu należy przepis § 6 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów uważać za nowelę do art. 13 § 3 lit. a) dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. Natomiast pozostałe przepisy art. 13 tegoż dekretu obowiązują nadal bez zmian, a w szczególności obwiązują bez zmian przepisy art. 13 § 3 lit. b), § 4 i § 5, ponieważ przepisów tych nie dotyczą nowe przepisy zawarte w ustawie z dnia 26 lipca 1950 r. oraz w rozporządzeniu wykonawczym do tej ustawy. Wynika to z faktu, że nowe przepisy nie mówią nic o trybie, w jakim powinny być rozpatrywane wnioski o zwolnienie majątku spod zajęcia, oraz o dalszych losach majątku nie zwolnionego, gdy tymczasem art. 13 § 4 i 5 zawierają odpowiednie postanowienia w tym zakresie.Stwierdzenie przez sąd odwoławczy w wypadku przedstawionym w pkt 1) pytania, że majątek przechodzi na własność Skarbu Państwa, nie ma żadnego znaczenia i jest niepotrzebne, gdyż stwierdza to sama ustawa w art. 13 § 4. Przejście jednak majątku na własność Skarbu Państwa nie następuje automatycznie, lecz w drodze orzeczenia przez sąd przepadku tego majątku, a czym stanowi art. 13 § 5.W rozpatrywanej sytuacji sąd odwoławczy - wobec odwołania się tylko wnioskodawcy od decyzji sądu I instancji oddalającej wniosek (bez jednoczesnego orzeczenia przepadku) - utrzymuje w mocy zaskarżoną decyzję w razie podzielenia stanowiska sądu I instancji co do braku podstaw do zwolnienia majątku spod zajęcia. W takim jednak wypadku sąd odwoławczy powinien w uzasadnieniu swego orzeczenia wskazać na niezbędność orzeczenia przez sąd I instancji również przepadku majątku w myśl art. 13 § 5 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. Wskazówką tą sąd I instancji będzie związany, zwłaszcza gdy o orzeczenie przepadku majątku zwróci się do niego uprawniony organ.Stanowisko takie zajął już Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 3 października 1959 r. V K 917/59, w którym stwierdził, że przepis art. 13 § 5 należy rozumieć w ten sposób, iż orzeczenie sądu jest niezbędne nawet wtedy, gdy Skarb Państwa stał się właścicielem majątku z mocy art. 13 § 4 dekretu.2. Wnioskodawczyni w niniejszej sprawie została zrehabilitowana w dniu 27 września 1946 r., a więc już po wejściu w życie dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. Wprawdzie ustawa z dnia 6 maja 1945 r. została uchylona dopiero dekretem z 17 października 1946 r. o zniesieniu specjalnych sądów karnych (Dz. U. Nr 59, poz. 324), jednakże dekret z dnia 28 czerwca 1946 r. w § 3 art. 22 uchylił już częściowo ustawę z dnia 6 maja 1945 r. stanowiąc, że ustawy tej nie stosuje się do czynów, do których stosuje się ów dekret. W związku z tym właśnie częściowym uchyleniem ustawy z 1945 r. konieczne było wydanie art. 13 (por. uchwałę całej Izby Cywilnej, OSN 1/47), który uregulował kwestię zwolnienia majątku spod zajęcia inaczej niż art. 16 ust. 3 ustawy z 6 maja 1945 r., przewidując w szczególności konieczność orzeczenia w tej kwestii przez sąd (§ 5 art. 13).Orzeczenie zatem obecnie o zwolnieniu majątku spod zajęcia z mocy samego prawa na podstawie art. 16 ust. 3 ustawy z dnia 6 maja 1945 r. nie może nastąpić ani w części tego majątku należącej do wnioskodawczyni, ani tym bardziej w części stanowiącej własność zmarłego współmałżonka, który faktycznie nie był zrehabilitowany. Również jeżeli w stosunku do małżonka zrehabilitowanego już po wejściu w życie dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. sąd nie orzekł w myśl art. 13 § 5 tego dekretu zwolnienia majątku spod zajęcia, trwa ono nadal i dlatego orzeczenie w tym względzie, i to co do całego majątku obojga małżonków, może nastąpić jedynie na podstawie przepisów art. 13 § 1-5 dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. w związku z § 6 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 26 lipca 1950 r. Okoliczność bowiem, że jeden z małżonków zmarł przed wejściem w życie dekretu z dnia 28 czerwca 1946 r. nie stanowi - stosownie do art. 8 dekretu - przeszkody do orzekania w kwestii zwolnienia lub orzeczenia przepadku jego części wspólnego majątku.3. Pytanie trzecie Sądu Wojewódzkiego nie zawiera kwestii wymagającej zasadniczej wykładni ustawy. Należy mianowicie zwrócić uwagę na przepis art. 6 k.p.k. oraz na to, że przed ewentualnymi wadliwymi ustaleniami co do granic prawa własności majątku nieruchomego, przysługujących b. odstępcy od narodowości, chronią osoby trzecie - w razie prawomocnego orzeczenia przepadku tego majątku - przepisy art. 10-14 dekretu z dnia 22 października 1947 r. o przepadku majątku (Dz. U. Nr 65, poz. 390 z późn. zmianami).Z tych względów uchwalono jak w konkluzji.