III CO 64/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Grudziński. Sędziowie: Z. Wasilkowska (sprawozdawca), F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku: 1) Bronisławy O., 2) Stefana O., 3) Władysława O., 4) Zofii N. przeciwko: 1) Józefowi G., 2) Józefie B., 3) Stanisławie M., 4) Lucynie G. o stwierdzenie prawa własności nieruchomości, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Kielcach - Ośrodek w Radomiu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy sąd rewizyjny przy rozpoznawaniu sprawy o nabycie własności nieruchomości przez zasiedzenie może uchylić lub zmienić orzeczenie w części nie zaskarżonej mimo stwierdzenia oczywistego naruszenia przepisu prawa materialnego (art. 2235 kod. Nap.)?"uchwalił udzielić następującej odpowiedzi:W postępowaniu o stwierdzenie zasiedzenia nieruchomości, w którym rewizji nie wnosi jednostka gospodarki uspołecznionej, sąd rewizyjny nie może uchylić ani zmienić postanowienia sądu I instancji w części nie zaskarżonej przez żadnego z uczestników. Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 14.II.1965 r. Sąd Powiatowy stwierdził, że a) Antonina O. nabyła przez 30-letnie zasiedzenie własność dwóch placów o powierzchni 2.000 m2 oraz b) Marianna O. nabyła przez 30-letnie zasiedzenie własność reszty tych placów o powierzchni 290 m2.W rewizji od powyższego postanowienia spadkobiercy Antoniny O. zaskarżyli je w punkcie b), tj. w części stwierdzającej zasiedzenie własności na rzecz Marianny O., reprezentując pogląd, że stwierdzenie zasiedzenia obu placów powinno nastąpić bez żadnych wyłączeń na rzecz Antoniny O.Przy rozpoznawaniu rewizji Sądowi Wojewódzkiemu nasunęła się wątpliwość co do prawidłowości postanowienia w punkcie a), tj. w części nie zaskarżonej, ze względu na to, że zdaniem Sądu Wojewódzkiego stwierdzenie nabycia własności powinno nastąpić na rzecz Antoniny O. i jej dzieci, jako spadkobierców zmarłego wcześniej Franciszka O., męża Antoniny O. W związku z tym nasunęło się zagadnienie prawne, zacytowane w sentencji uchwały i przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. postanowieniem Sądu Wojewódzkiego z dnia 12.VI.1965 r.Rozważając powyższe zagadnienie, Sąd Najwyższy wyszedł z następujących założeń:Zgodnie z art. 523 k.p.c. prawomocne postanowienie wydane w postępowaniu nieprocesowym a orzekające co do istoty sprawy nie może być zmienione ani uchylone, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ponieważ w sprawach o stwierdzenie zasiedzenia własności brak jest przepisu, który by stanowił "inaczej", przeto w sprawach tych postanowienie w części prawomocnej nabywa powagę rzeczy osądzonej i nie może być zmienione ani uchylone (poza wypadkami wznowienia postępowania lub rewizji nadzwyczajnej).Odpowiedzi na pytanie, kiedy orzeczenie sądowe staje się prawomocne, udziela art. 363 k.p.c., który - w braku odmiennego uregulowania - ma odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym (art. 13 § 2 k.p.c.). Z przepisu tego wynika, że orzeczenie jest prawomocne, jeżeli nie przysługuje od niego środek odwoławczy lub inny środek zaskarżenia, a jeżeli zaskarżono tylko część orzeczenia, staje się ono prawomocne w części pozostałej z upływem terminu do zaskarżenia, chyba że sąd rewizyjny może z urzędu rozpoznać sprawę także w tej części.Ten stan prawny wymaga z kolei skonfrontowania z przepisami o rewizji.Sąd rewizyjny rozpoznaje sprawę w zasadzie w granicach rewizji (art. 381 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). Poza wyjątkami, przewidzianymi w art. 381 § 2 k.p.c., sąd rewizyjny jest związany wnioskami rewizyjnymi i nie może poza nie wyjść. Z powyższego wynika, że z reguły postanowienie co do istoty sprawy wydane w postępowaniu nieprocesowym nabywa w części nie zaskarżonej prawomocność zarówno formalną, jak i materialną. Nie może ono przeto być w tej części przez sąd rewizyjny ani zmienione, ani uchylone.Od powyższej sytuacji należy odróżnić możność uwzględnienia rewizji jednego uczestnika postępowania na rzecz innych współuczestników, którzy postanowienia nie zaskarżyli (art. 384 k.p.c.). W tym ostatnim bowiem wypadku chodzi o podmiotowy zakres prawomocności orzeczenia, gdy tymczasem pytanie prawne dotyczy zakresu prawomocności przedmiotowej.Należy zaznaczyć, że związanie sądu rewizyjnego granicami wniosków rewizyjnych - poza szczególnymi wyjątkami z art. 381 § 2 k.p.c. - jest bezwzględne, tzn. nie dopuszcza ono wyjścia poza granice wniosków rewizji ani na niekorzyść, ani na korzyść osoby skarżącej. Mimo więc dostrzeżonego przez sąd rewizyjny naruszenia prawa materialnego albo nieważności postępowania lub niewyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a więc podstaw rewizyjnych branych pod rozwagę z urzędu, sąd rewizyjny nie może zmienić ani uchylić orzeczenia w części nie zaskarżonej.Inaczej przedstawia się sytuacja w wypadkach omówionych w art. 381 § 2 k.p.c. Spośród tych wypadków - w odniesieniu do postanowień stwierdzających zasiedzenie własności aktualny może być tylko jeden, a mianowicie wniesienie rewizji przez jednostkę gospodarki uspołecznionej. A więc gdyby w sprawie uczestniczyła jednostka gospodarki uspołecznionej i gdyby ona wniosła rewizję (co w sprawie niniejszej nie zachodzi), to sąd rewizyjny, nie będąc skrępowany wnioskami rewizji, mógłby zmienić lub uchylić orzeczenie także w części nie zaskarżonej. Również w tym wypadku działałby zakaz przewidziany w art. 382 k.p.c. i sąd rewizyjny nie mógłby zmienić orzeczenia na niekorzyść wnoszącej rewizję jednostki gospodarki uspołecznionej.Należy dodać, że niemożność zmiany lub uchylenia nie zaskarżonej części orzeczenia zachodziła także w świetle stanu prawnego obowiązującego do dnia 1.I.1965 r., a wynikła ona z art. 380 d. k.p.c. i art. 33 § 1 k.p.n. Poprzedniemu stanowi prawnemu nie znany był tylko częściowy wyjątek odnoszący się do jednostki gospodarki uspołecznionej.Na tle konkretnej sprawy rozpoznawanej przez Sąd Wojewódzki należy wreszcie zauważyć, że niedopuszczalność zmiany lub uchylenia postanowienia o stwierdzeniu zasiedzenia w punkcie a) nie oznacza niemożliwości uwzględnienia na korzyść Marianny O. tych samych okoliczności w stosunku do zaskarżonej części b). Jeżeli zatem prawidłowe się okaże stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że stwierdzenie zasiedzenia powinno nastąpić nie tylko na rzecz Antoniny O., lecz i na rzecz dzieci jej i jej zmarłego męża Franciszka O., a w konsekwencji także na rzecz Marianny O., jako wdowy po zmarłym wcześniej synu Antoniny i Franciszka O. (co z akt sprawy jasno nie wynika, gdyż nie ustalono, w czyim posiadaniu była sporna nieruchomość po śmierci Franciszka O.), to wymienione stanowisko będzie rzutować na sposób rozstrzygnięcia w odniesieniu do zaskarżonej części postanowienia, tj. punktu b).Z tych przyczyn Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi objętej sentencją uchwały.