III CO 79/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Czarnecki. Sędziowie: Z. Masłowski (sprawozdawca), J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Franciszka L. i in., z udziałem Henryka L. i in. o stwierdzenie praw do spadku, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 22 listopada 1965 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 11 listopada 1964 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c."Jaka część gospodarstwa rolnego przysługuje małżonkowi do dożywotniego użytkowania na podstawie art. 232 k.c. K.P., jeśli tylko niektóre z dzieci spadkodawcy zachowały prawo do dziedziczenia tego gospodarstwa w świetle przepisów kodeksu cywilnego?"udzielił następującej odpowiedzi:W wypadku gdy stosownie do przepisu art. LVI § 1 i 2 przep. wprow. k.c. obok małżonka tylko niektóre z dzieci spadkodawcy zachowały prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego należącego do spadku otwartego przed rządem kodeksu cywilnego Napoleona oraz kodeksu Królestwa Polskiego, małżonek dziedziczy na użytkowanie udział w tym gospodarstwie obliczony stosownie do art. 232 k.c.K.P. przy uwzględnieniu tylko tych dzieci, które prawo dziedziczenia zachowały. Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 10 kwietnia 1964 r. Sąd Powiatowy w Skierniewicach stwierdził prawa do spadku po Mariannie L. w stosunku do ogółu praw spadkowych na jej czworo dzieci z uwzględnieniem dożywocia na rzecz męża, a w stosunku do gospodarstwa rolnego, na rzecz męża i dwojga dzieci w częściach równych. Sąd Powiatowy ustalił, że zgodnie z przepisami ustawy z dnia 29.VI.1963 r. o ograniczeniu podziału gospodarstw rolnych uprawnienia do dziedziczenia gospodarstwa rolnego mają mąż i dwoje dzieci, którzy to spadkobiercy dziedziczą te prawa w częściach równych.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji uczestnika postępowania Lucjana L., Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 11.XI.1964 r. przekazał Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. przytoczone w sentencji niniejszej uchwały zagadnienie prawne, budzące jego zdaniem poważne wątpliwości.Udzielając odpowiedzi, Sąd Najwyższy kierował się następującymi przesłankami.Przedstawione pytanie jest wynikiem szerszego zagadnienia, jakie było przedmiotem rozstrzygnięcia w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 10.V.1965 r. III CO 18/65 (OSNCP poz. 203, zeszyt 12 z 1965 r.). W uchwale tej Sąd Najwyższy przyjął tezę, że jeżeli nie wszyscy spadkobiercy powołani do spadku otwartego przed dniem 5.VII.1963 r. zachowali prawa dziedziczenia należącego do spadku gospodarstwa rolnego, to gospodarstwo przypada - w częściach przewidzianych w prawie obowiązującym w chwili otwarcia spadku -bądź pozostałym spadkobiercom, którzy zachowali prawo dziedziczenia, bądź też tym spadkobiercom oraz innym osobom przewidzianym w art. 1059-1062 k.c., które poprzednio do spadku powołane nie były. Innymi słowy, w świetle powyższej uchwały gospodarstwo rolne należące do spadku otwartego przed dniem 5 lipca 1963 r. dziedziczą ci spośród spadkobierców, którzy zachowali prawo dziedziczenia według przepisów art. LVI § 1 i 2 przep. wprow. k.c., a ewentualnie obok nich osoby nie powołane do spadku przed dniem 5.VII.1963 r., które wskutek utraty przez niektórych z dotychczasowych spadkobierców prawa dziedziczenia gospodarstwa są obecnie powołane w ich miejsce stosownie do przepisów art. 1059-1062 k.c. i odpowiadają w dniu 5 lipca 1963 r. określonym w tych przepisach warunkom.Według tak ustalonej liczby spadkobierców uprawnionych do dziedziczenia gospodarstwa rolnego należy określić również wielkość ich udziałów spadkowych. Jednakże określenie udziałów następuje stosownie do art. LVI przep. wprow. k.c. na podstawie przepisów obowiązujących w chwili otwarcia spadku.Stosując powyższe zasady do stanu faktycznego zawartego w przedstawionym pytaniu, stwierdzić należy, że skoro spadek został otwarty pod rządem k.c. Nap. oraz k.c.K.P. z 1825 r., to udział spadkowy małżonka powinien być obliczony na podstawie przepisu art. 232 k.c.K.P. z 1825 r. przy uwzględnieniu spadkobierców, którzy w świetle art. LVI przepisów wprow. k.c. zachowali prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego.