III CO 28/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: Z. Masłowski (sprawozdawca), J. Krajewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Agnieszki Ch. przeciwko Franciszkowi D. i in. o dział spadku, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Katowicach do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy z mocy art. 1059 i 1060 k.c. i art. LVI § 2 przep. wprow. k.c. zachował prawo dziedziczenia z ustawy gospodarstwa rolnego po małżonku zmarłym przed dniem 5 lipca 1963 r. małżonek, który w chwili otwarcia spadku pracował w gospodarstwie rolnym małżonka, następnie jednak, na skutek zawarcia nowego małżeństwa, w dniu 5 lipca 1963 r. pracował i pracuje w gospodarstwie rolnym drugiego małżonka - opuściwszy gospodarstwo rolne spadkowe, użytkowane w dniu 5 lipca 1963 r. w całości przez innego spadkobiercę?"udzielił następującej odpowiedzi:Jeśli spadek, w skład którego wchodzi gospodarstwo rolne, został otwarty przed dniem 5 lipca 1963 r., to małżonek spadkobiercy, który do chwili otwarcia spadku pracował w gospodarstwie spadkowym, lecz który następnie zawarł ponowne małżeństwo, opuścił spadkowe gospodarstwo i w dniu 5 lipca 1963 r. pracował w gospodarstwie rolnym drugiego małżonka, zachowuje prawo dziedziczenia gospodarstwa po pierwszym małżonku (art. LVI § 2 przep. wprow. k.c. w związku z art. 1060 § 1 i 1059 § 1 pkt 3 k.c.). Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Tychach postanowieniem z dnia 27.I.1956 r. stwierdził prawa do spadku po zmarłym w dniu 21.I.1943 r. Ludwiku D. na rzecz: żony jego Agnieszki Ch. - w 1/2 części, ojca Jana D. - w 1/4 części oraz braci zmarłego: Franciszka, Roberta, Huberta i Józefa D. - po 1/6 części.W postępowaniu działowym spadku po Ludwiku D., toczącym się w sprawie niniejszej, Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 27.IV.1964 r, na podstawie przepisów ustawy z dnia 29.IV.1963 r., uzupełnił postanowienie z dnia 27.I.1956 r. przez dodatkowe orzeczenie, że gospodarstwo rolne o powierzchni 2,5610 ha odziedziczy w całości Hubert D. W uzasadnieniu tego uzupełniającego postanowienia Sąd Powiatowy przytoczył, że prawa do dziedziczenia gospodarstwa spadkowego zachował tylko Hubert D., który w chwili wejścia w życie ustawy z dnia 29.VI.1963 r. był wyłącznym jego posiadaczem. Nie dziedziczy natomiast gospodarstwa wdowa po zmarłym, Agnieszka Ch., która w 1956 r., po zawarciu ponownego małżeństwa, gospodarstwo to opuściła, przeprowadzając się do drugiego męża.Rozpoznając rewizję Agnieszki Ch. od powyższego postanowienia, Sąd Wojewódzki przekazał w trybie art. 388 k.p.c. Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia wymienione w sentencji niniejszej uchwały zagadnienie prawne.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi przytoczonej w sentencji uchwały, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Sąd Powiatowy trafnie powołał się w przedstawionym pytaniu na przepisy kodeksu cywilnego oraz na przypisy wprowadzające ten kodeks, albowiem przepisy te z mocy art. I i LXV przep. wprow. k.c. mają zastosowanie również w sprawie niniejszej, mimo że spadek został otwarty w 1943 r.W myśl art. LVI § 1 przep. wprow. k.c., w razie otwarcia spadku przed 5.VII.1963 r. prawo do dziedziczenia gospodarstwa rolnego zachowują spadkobiercy, którzy przed wymienioną datą objęli w posiadanie gospodarstwo lub jego część. Mimo że przepis ten uzależnia zachowanie prawa dziedziczenia od objęcia gospodarstwa w posiadanie przed dniem 5 lipca 1963 r., należy przez "objęcie" w posiadanie rozumieć dalsze trwanie stanu posiadania w powyższej dacie. Samo więc objęcie gospodarstwa w posiadanie a następnie utrata tego posiadania przed datą 5 lipca 1963 r. nie spełniałyby przesłanki zachowania prawa dziedziczenia przewidzianej w art. LVI § 1 p.w.k.c. Taką wykładnię powyższego przepisu dyktuje cel społeczno-gospodarczy, któremu ma ten przepis służyć. Celem tym jest ochrona praw tych spadkobierców, którzy chociaż według przepisów k.c. nie dziedziczyliby gospodarstwa rolnego, gospodarstwo to faktycznie użytkują, przy czym objęli je przed datą wejścia w życie ustawy z 29.VI.1963 r. Takie unormowanie zmierza do zapewnienia ciągłości użytkowania gospodarstwa rolnego, które niewątpliwie wpływa korzystnie na produkcję rolną.W świetle powyższej wykładni art. LVI § 1 p.w.k.c. małżonek spadkodawcy, który wprawdzie objął gospodarstwo spadkowe (lub jego część) w posiadanie, lecz następnie przed dniem 5 lipca 1963 r. z posiadania tego zrezygnował, nie zachowałby prawa dziedziczenia tego gospodarstwa na podstawie powyższego przepisu. Ponieważ jednak, jak to zostało wyżej wyjaśnione, przepis art. LVI § 1 przep. wprow. k.c. ma zastosowanie tylko do tych spadkobierców, którzy nie dziedziczyliby gospodarstwa rolnego na podstawie przepisów k.c., przeto nie będzie on w ogóle wchodził w grę w stosunku do małżonka, który na podstawie przepisów kodeksu zachował prawo dziedziczenia gospodarstwa.W założeniu przedstawionego pytania podano, że małżonek spadkodawcy, opuściwszy na skutek zawarcia nowego małżeństwa gospodarstwo spadkowe, pracował w dniu 5 lipca 1963 r. i pracuje nadal w gospodarstwie rolnym drugiego małżonka.Przy takim jednak stanie faktycznym małżonek miałby prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie art. 1060 § 1 w związku z art. 1059 § 1 pkt 3 k.c. Z mocy bowiem art. LVI § 2 przep. wprow. k.c. prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego zachowują również spadkobiercy określeni w przepisach art. 1059-1062 k.c., jeżeli przewidziane w tych przepisach warunki istniały w dniu 5 lipca 1963 r.Przepis art. 1059 § 1 pkt 3 k.c. przyznaje prawo dziedziczenia gospodarstwa rolnego m.in. tym spośród dzieci, które pracują w gospodarstwie rolnym swoich rodziców, małżonka lub jego rodziców, a art. 1060 § 1 k.z. każe stosować ten przepis odpowiednio do małżonka spadkodawcy. Okoliczność, że małżonek spadkodawcy pracuje w gospodarstwie swego małżonka, z którym zawarł ponowne małżeństwo, nie wyłącza stosowania doń art. 1059 § 1 pkt 3 k.c. Brak byłoby po temu podstawy prawnej, a ponadto przeciwko takiemu stanowisku przemawiają te względy społeczno-gospodarcze, które leżą u podstaw unormowań zawartych w art. 1059 § 1 pkt 1-3 k.c.Powyższe wywody prowadzą do udzielenia na przedstawione pytanie odpowiedzi zawartej w sentencji uchwały.