III PO 19/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN Z. Opuszyński. Sędziowie: J. Szczerski, J. Tyszka (sprawozdawca), J. Krzyżanowski, K. Marowski, S. Rejman, F. Szczepański.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Przedsiębiorstwa Transportu Samochodowego Łączności w P. przeciwko Henrykowi G. o zapłatę, po rozpoznaniu z udziałem Prokuratora Generalnej Prokuratury zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego do rozstrzygnięcia:"Czy w procesie, w którym władza, urząd, instytucja, przedsiębiorstwo państwowe lub bank jest stroną, stosuje się przepis art. 98 § 2 k.p.c., gdy strona ta działa przez swoje organy (np. przedsiębiorstwo państwowe działa przez swego dyrektora)?"uchwalił udzielić następującej odpowiedzi i wpisać ją do księgi zasad prawnych:Przepis art. 98 § 2 k.p.c. ma zastosowanie do wszystkich osób, które w myśl art. 1 dekretu z dnia 2 maja 1945 r. o zastępstwie sądowym władz, urzędów, instytucji i przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 25, poz. 93) zastępują te jednostki w sprawach cywilnych.Uzasadnienie faktyczneZagadnienie, którego dotyczy przedstawione pytanie prawne, rozstrzygane było w orzecznictwie niejednolicie, przy czym kontrowersyjne były również poglądy wyrażone w tej kwestii w literaturze prawniczej. W szczególności zachodziła rozbieżność poglądów co do tego, czy przewidziane w art. 98 § 2 k.p.c. zrównanie w sprawie kosztów procesu z adwokatami dotyczy tylko pełnomocników jednostek wymienionych w tym przepisie, czy też także organów (kierowników) tych jednostek.Sąd Najwyższy, rozstrzygając to zagadnienie w orzeczeniu z dnia 7.XII.1955 r. 4 CZ 219/55, stwierdził, że przez osoby, które w myśl art. 98 § 2 k.p.c. zastępują jednostki wymienione w tym przepisie, należy rozumieć tylko pełnomocników procesowych tych jednostek. Według tego orzeczenia rozwiązania wątpliwości należy szukać przede wszystkim w przepisach k.p.c. W myśl art. 78 k.p.c. strony i ich przedstawiciele ustawowi działają przed sądem albo osobiście, albo przez pełnomocników (innej ewentualności nie ma). Dotyczy to także osób prawnych. Stronie nie należy się zwrot kosztów zastępstwa procesowego, gdy nie występuje w sprawie przez pełnomocnika, lecz działa osobiście. Jeżeli osoba prawna działa przed sądem przez swój organ (art. 37 p.o.p.c.), to według tego poglądu działa "osobiście", nie może więc otrzymać zwrotu kosztów zastępstwa, których nie poniosła. Pogląd ten uzyskał aprobatę w doktrynie (por. W. Siedlecki: Przegląd orzecznictwa SN, PiP nr 12/57, str. 1075 i nast.).Odmienne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 4.V.1956 r. 4 CZ 80/56, w którym wyraził pogląd, że przewidziane w art. 98 § 2 k.p.c. zrównanie co do kosztów procesu z adwokatami dotyczy wszystkich osób, przez które działają wymienione w tym przepisie jednostki, a zatem zarówno kierowników (organów), jak i pełnomocników tych jednostek. Według tego orzeczenia przepis art. 98 § 2 k.p.c. stanowi na rzecz wymienionych w nim jednostek wyjątek od zasady, że strona ma otrzymać zwrot tego, co na proces wyłożyła, że nie powinna na prowadzeniu sprawy zarabiać.Podobny pogląd wypowiedziany był także w literaturze (por. K. Lipiński: Koszty procesu w wypadku, gdy przedsiębiorstwo państwowe działa przez swego kierownika, NP nr 7-8/55).W tym też kierunku poszła praktyka Sądu Najwyższego (por. orzecz. SN z 10.IV.1962 r. 4 CZ 26/62, orzecz. SN z 16.I.1963 r. III CO 44/62 - OSPiKA 3/64, poz. 58 i inne). Praktykę tę można uznać od tego czasu za jednolitą, nie było bowiem późniejszych orzeczeń, które wypowiadałyby pogląd odmienny.Fakt przedstawienia składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego wymienionego na wstępie pytania prawnego wskazywałby na to, że zwykły skład, który przedstawił to pytanie, ma wątpliwości co do prawidłowości orzecznictwa w tym przedmiocie. W związku z tym wydaje się rzeczą konieczną zwrócić już na wstępie uwagę na to, że przedstawione pytanie prawne stanie się wkrótce nieaktualne (w każdym razie dla przeważającej liczby wypadków), a to wobec całkowicie odmiennego uregulowania tego zagadnienia w przepisach nowego k.p.c., który wejdzie w życie z dniem 1.I.1965 r. (o czym niżej).Jeśli z faktu przedstawienia pytania wynika zakwestionowanie poglądu wyrażonego we wspomnianym wyżej orzeczeniu SN 4 CZ 80/56 oraz w orzeczeniach późniejszych zajmujących to samo stanowisko, to należy zauważyć, że orzeczenia te pod rządem nowego k.p.c. staną się całkowicie nieaktualne.Jednakże według obowiązującego obecnie stanu prawnego należy na przedstawione pytanie prawne udzielić odpowiedzi twierdzącej z następujących względów:IW literaturze prawniczej wyrażono pogląd, że wykładnia art. 98 § 2 k.p.c. przyjęta w orzeczeniu SN 4 CZ 80/56 (a tym samym i w orzeczeniach późniejszych zajmujących to samo stanowisko) jest niezgodna z zasadą równouprawnienia stron w procesie, a także z zasadą słuszności i że wykładnia ta może prowadzić w praktyce do niesłusznego wzbogacenia się jednej strony kosztem drugiej, do czego sądy nie powinny przecież dopuszczać (por. wymienioną wyżej wypowiedź W. Siedleckiego).Niewątpliwie należy zgodzić się z tym, że przepis art. 98 § 2 k.p.c., rozumiany tak jak to przyjęto we wspomnianych orzeczeniach, jest odstępstwem od zasady równouprawnienia stron w procesie. Strona bowiem nie należąca do kategorii podmiotów wymienionych w tym przepisie nie otrzyma nigdy kosztów zastępstwa procesowego, jeśli działa osobiście, a należy przyjąć, że osoba prawna działająca przed sądem przez swój organ (kierownika) działa niejako "osobiście". Słusznie jednak Sąd Najwyższy podniósł w orzeczeniu z dnia 16.I.1963 r. III CO 44/62, że trudno dopatrywać się wadliwości wykładni tam, gdzie ustawodawca chciał celowo uprzywilejować określony krąg osób.Takie uprzywilejowanie właśnie zachodzi w stosunku do podmiotów wymienionych w art. 98 §2 k.p.c. Wyrazem takiego uprzywilejowania (występującym zresztą jeszcze wyraźniej) jest stanowisko ustawodawcy wobec prokuratora, skoro w myśl tego przepisu prokuratorowi, który przez pełnomocnika działać przecież nie może ani też sam nie jest pełnomocnikiem Państwa, należą się zawsze koszty procesu od strony, chociaż ich nie poniósł, strona jednak nie może żądać zwrotu kosztów spowodowanych wystąpieniem prokuratora (art. 107 k.p.c.). Sam wzgląd zatem na zasadę równouprawnienia stron nie może usprawiedliwiać poglądu, że zrównanie co do kosztów procesu z adwokatami nie zachodzi, gdy jednostki, o których tu mowa, działają nie przez pełnomocników, lecz przez swoje organy.Podobnie kształtuje się problem w stosunku do zasady słuszności. Niewątpliwie podstawową zasadą unormowania zwrotu kosztów w procesie cywilnym jest założenie, że koszty te zostały rzeczywiście poniesione przez daną stronę. Należy jednak mieć na uwadze, że jednostki, o które tu chodzi, z reguły nie płacą osobnego wynagrodzenia za prowadzenie sprawy zarówno wtedy, gdy ustanowiły pełnomocnikiem któregokolwiek ze swych pracowników, jak i wtedy, gdy są reprezentowane w procesie przez swych kierowników. Nie ulega zaś wątpliwości, że w wypadku gdy są zastąpione przez pełnomocnika (pracownika), nawet nie będącego radcą prawnym, mają z woli ustawodawcy otrzymać wynagrodzenie adwokackie, chociaż go nie zapłaciły (art. 79 i 98 § 2 k.p.c.).Ponadto na odmienne uregulowanie zagadnienia w stosunku do podmiotów wymienionych w art. 98 § 2 k.p.c. wskazuje także fakt nierozciągnięcia tego przepisu na spółdzielnie i organizacje społeczne, chociaż względy słuszności również przemawiałyby za jednakowym potraktowaniem wszystkich jednostek należących do sektora uspołecznionego. Jednakże gramatyczna wykładnia art. 98 § 2 k.p.c., który używa ogólnego sformułowania: "osoby, które zastępują", nie wystarcza do rozstrzygnięcia zagadnienia. Konieczną rzeczą jest sięgnięcie do źródła tego przepisu, mianowicie do dekretu z dnia 2.V.1954 r. o zastępstwie sądowym władz, urzędów, instytucji i przedsiębiorstw państwowych (Dz. U. Nr 25, poz. 93), którym nadano obecne brzmienie art. 98 § 2 k.p.c. Według art. 1 dekretu wymienione tam jednostki "działają w sprawach cywilnych przed sądem przez swoich kierowników albo przez pełnomocników ustanowionych przez tych kierowników". Według zaś art. 5 ust. 2 dekretu "zastępstwo sądowe sprawują w tych sprawach kierownicy lub pełnomocnicy wskazani w art. 1". Problem sprowadza się zatem do zakresu pojęcia "zastępstwa". Nie ulega wątpliwości, że zwrot "zastępują", użyty w art. 98 § 2 k.p.c., jest identyczny - co do zakresu tego pojęcia - ze zwrotem "zastępstwo sprawują", użytym w art. 5 ust. 2 dekretu, albowiem w obu tych wypadkach chodzi o zastępstwo procesowe. Można by wprawdzie przytoczyć argument, że według utartych pojęć "zastąpić" się można tylko przez inny podmiot, a nie przez samego siebie, że zatem organ (kierownik) osoby prawnej występujący przed sądem nie "zastępuje" jej, gdyż działanie organu jest "osobistym" działaniem samej osoby prawnej.Argument ten nie może mieć jednak decydującego znaczenia, skoro ze szczególnego przepisu prawa procesowego wynika co innego. Takim szczególnym przepisem prawa w stosunku do państwowych osób prawnych jest art. 5 ust. 2 dekretu, który przewiduje swoisty rodzaj "zastępstwa" procesowego tych jednostek, mianowicie zastępstwo przez kierowników. Skoro zaś w przepisie art. 98 § 2 k.p.c. chodzi o ten sam krąg podmiotów co i w art. 1 dekretu, należy przyjąć, że podmioty te korzystają ze szczególnego uprzywilejowania także w zakresie zastępstwa procesowego. Jednoczesne wprowadzenie wchodzących tu w grę przepisów, jak i sam tytuł dekretu, a przede wszystkim treść art. 5 ust. 2 dekretu, usprawiedliwiają udzielenie na przedstawione pytanie odpowiedzi twierdzącej.IIPogląd odmienny, opierający się na zasadzie równouprawnienia stron w procesie oraz na zasadzie słuszności, był niewątpliwie słuszny de lege ferenda. W szczególności słuszne było postulowane przez zwolenników tego poglądu wyraźne ograniczenie zrównania z adwokatami tylko takich pełnomocników jednostek gospodarki uspołecznionej, którzy są radcami prawnymi, oraz że powinno to dotyczyć wszystkich jednostek gospodarki uspołecznionej, gdyż przy obecnym brzmieniu art. 98 § 2 k.p.c. wyłączeni tu są w ogóle pełnomocnicy spółdzielni oraz organizacji społecznych. Można zgodzić się także z poglądem de lege ferenda, że również prokurator nie powinien być uprawniony do żądania od stron kosztów procesu, skoro stronom nie przyznaje się tych kosztów od prokuratora. Tak też właśnie uregulowane zostało omawiane tu zagadnienie w przepisach art. 98 § 2, 99 i 106 nowego k.p.c., który wejdzie w życie od 1.I.1965 r.W myśl art. 99 nowego k.p.c. zrównanie w kwestii kosztów procesu z adwokatami dotyczy tylko radców prawnych będących pełnomocnikami jednostek gospodarki uspołecznionej. W wypadku natomiast, gdy jednostki te prowadzą proces osobiście (przez swoje organy) albo przez pełnomocnika nie będącego adwokatem lub radcą prawnym, należy im się w razie wygrania sprawy tylko zwrot poniesionych kosztów sądowych, kosztów przejazdów do sądu oraz równowartość zarobku utraconego wskutek stawiennictwa w sądzie strony lub jej pełnomocnika, przy czym suma kosztów przejazdów i utraconego zarobku nie może przekraczać wynagrodzenia jednego adwokata wykonującego zawód w siedzibie sądu (art. 98 § 2).Zniesiony został także przywilej prokuratora co do kosztów procesu, udział jego bowiem w sprawie nie uzasadnia w myśl art. 106 nowego k.p.c. zasądzenia zwrotu kosztów ani na rzecz Skarbu Państwa, ani od Skarbu Państwa.Z faktu jednak całkowicie odmiennego uregulowania tego zagadnienia w nowej ustawie, która wychodzi z innych założeń, nie można czerpać wskazówek interpretacyjnych przy stosowaniu obecnie obowiązujących przepisów prawa w tym przedmiocie.Z wymienionych względów na przedstawione pytanie prawne należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.