III CR 81/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Gross (sprawozdawca). Sędziowie: J. Majorowicz, J. Kalita.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Józefa K. przeciwko Agnieszce R., Zofii R. i Mieczysławowi R. o przeniesienie własności nieruchomości, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 15 września 1962 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Lublinie z dnia 26 stycznia 1962 r. VIII C 1928/61 i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Lublinie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneJózef K. w 1951 r. wybudował dom mieszkalny i zabudowania gospodarcze na części osady włościańskiej we wsi K., zapisanej w tabeli likwidacyjnej pod nr 4. Część ta stanowiła współwłasność matki Józefa K., Marianny K., w 1/4 części oraz jego siostry, Agnieszki R. - w 3/4 częściach. Józef K. budował jednak na gruncie, który użytkowała wyłącznie Marianna K. i - jak twierdzi - za zgodą tejże Marianny K. Udział swój w omawianej nieruchomości Marianna K. sprzedała następnie Zofii i Mieczysławowi R.W związku z wystąpieniem Agnieszki R., Zofii R i Mieczysława R. o eksmisję Józefa K. z gruntu, Józef K., powołując się na przepis art. 73 § 2 prawa rzeczowego, zgłosił żądanie o zobowiązanie właścicieli nieruchomości do przeniesienia na "niego własności zabudowanej przez niego części nieruchomości o powierzchni 15 arów.Sąd Powiatowy w Lublinie wyrokiem z 15 października 1960 r. żądanie to początkowo uwzględnił, opierając się na ustaleniu, że Marianna K. wyraziła na budowę zgodę, następnie jednak, po uchyleniu tego wyroku przez Sąd Wojewódzki, wyrokiem z dnia 26 stycznia 1962 r. powództwo Józefa K. oddalił. W wyroku tym Sąd Powiatowy stanął na stanowisku, że gdyby nawet zgodzić się z twierdzeniem powoda, że dom budował za zgodą matki, Marianny K., która temu przeczy, to jednak wobec nie uzyskania zgody współwłaścicielki Agnieszki R. nie może on być uznany za posiadacza nieruchomości w dobrej wierze, od czego zależy skuteczność żądania opartego na art. 73 § 2 prawa rzeczowego.Złożoną od tego wyroku rewizję powoda Sąd Wojewódzki w Lublinie oddalił wyrokiem z dnia 15.IX.1962 r. Sąd Wojewódzki stwierdził przy tym, że skoro "jak to wynika z materiału dowodowego zgromadzonego przez Sąd Powiatowy, powód rozpoczął budowę wbrew zakazom jednej ze współwłaścicielek, Marianny K., i bez porozumienia się z drugą ze współwłaścicielek, Agnieszką R., to nie może być mowy o dobrej wierze powoda".Powyższy wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, w której zarzucając naruszenie art. 73 § 2 prawa rzeczowego wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz wyroku Sądu Powiatowego w Lublinie z dnia 26 stycznia 1962 r. i o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Stosownie do uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 maja 1955 r. CO 14/55 (OSN z 1956 r., poz. 92), na równi z posiadaczem w dobrej wierze, o którym mowa w art. 73 § 2 prawa rzeczowego, należy traktować - pod kątem widzenia tego przepisu -- osobę, która wznosząc budynek, wprawdzie zdawała sobie sprawę, że wznosi go na cudzym gruncie, jednakże na podstawie obiektywnych okoliczności miała usprawiedliwione przekonanie o tym, iż budując, niczyjego prawa nie narusza.Przy takim założeniu nie można wyłączyć sytuacji, w której dostateczną przesłanką do przyznania budującemu uprawnień przewidzianych w art. 73 § 2 prawa rzeczowego, byłoby uzyskanie przez niego zgody na budowę tylko od tego ze współwłaścicieli nieruchomości, w którego wyłącznym posiadaniu znajduje się część nieruchomości mająca być przedmiotem zabudowy, jeżeli część ta została przydzielona współwłaścicielowi do wyłącznego użytkowania na mocy porozumienia wszystkich współwłaścicieli.Jak to jednak wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 28 stycznia 1958 r. 3 CR 1282/57 (OSN z 1959 r., poz. 50), porozumienie w sprawie podziału wspólnej nieruchomości do użytkowania, mające charakter umowy co do zarządu i sposobu korzystania z rzeczy w czasie trwania współwłasności (art. 98 prawa rzeczowego), może mieć różny zasięg. Prawo współwłaściciela do zabudowy wydzielonej na jego rzecz części nieruchomości, a w konsekwencji także dobra wiara osoby, która od takiego współwłaściciela uzyskała zgodę na wystawienie budynku na użytkowanej przez niego części, zależy zatem od tego, czy można przyjąć, że współwłaściciele, dokonując pomiędzy siebie fizycznego podziału nieruchomości do użytkowania, godzili się także na zabudowę poszczególnych działek.Zgoda taka nie musi być wyrażona w sposób bezpośredni, lecz może także wynikać z okoliczności, w jakich doszło do porozumienia w sprawie fizycznego podziału bądź też z okoliczności, jakie towarzyszą realizacji tego porozumienia. Można jej domniemywać nawet z samego faktu wieloletniego trwania podziału do użytkowania, jeżeli podział ten doprowadził do takiej sytuacji, że samodzielna i wyłączna realizacja użytkowania wydzielonych działek przez poszczególnych współwłaścicieli niczym lub prawie niczym nie różni się praktycznie od realizacji prawa własności.Należy przy tym podkreślić, że skuteczność oraz zakres porozumienia, o którym wyżej mowa (a od czego zależy odpowiedź na pytanie, czy współwłaścicielka części nieruchomości była uprawniona do zabudowy wydzielonej do jej wyłącznego użytkowania działki bądź do wyrażenia zgody na jej zabudowę), należy oceniać ex tunc, tj. w świetle zasad obowiązujących w czasie wznoszenia budynku przez powoda. Tylko bowiem w tym świetle można prawidłowo rozstrzygnąć, czy powód, podejmując budowę, działał w przekonaniu, że niczyjego prawa nie narusza, od czego - jak to wskazano wyżej - zależy zasadność jego żądania. Z tej też przyczyny nie mogą być w danym wypadku stosowane wytyczne Sądu Najwyższego z dnia 28 września 1963 r. w sprawie stosowania przepisów art. 78, art. 82-85 i art. 90 prawa rzeczowego, zgodnie z którymi ze względu na aktualnie obowiązujące zasady praktyki rolnej nie jest dopuszczalny podział gospodarstwa rolnego quo ad usum zarówno w drodze umowy współwłaścicieli, jak i na podstawie postanowienia sądu.Sąd Wojewódzki w zaskarżonym rewizją nadzwyczajną wyroku ustalił wprawdzie, że powód rozpoczął budowę wbrew zakazowi Marianny K., jednakże ustalenia tego nie można uznać za miarodajne, gdyż sąd rewizyjny - poza wyjątkami przewidzianymi w ustawie z dnia 20 lipca 1950 r. o zmianie przepisów postępowania w sprawach cywilnych - nie ma w ogóle prawa dokonywania własnych ustaleń, lecz związany jest stanem faktycznym ustalonym w pierwszej instancji (art. 386 k.p.c.); poza tym ustalenie to nie znajduje dostatecznego oparcia w zebranym w sprawie materiale. Sąd Powiatowy natomiast w pierwszym swym, następnie uchylonym wyroku z dnia 15.X.1960 r. ustalił, że Marianna K. zezwoliła powodowi na budowę, w drugim zaś z dnia 26.I.1962 r. kwestię tę pominął, ograniczając się do stwierdzenia, że gdyby nawet matka powoda na budowę się zgodziła, to nie byłoby to wystarczające do przyjęcia jego dobrej wiary bez wyrażenia zgody na budowę także przez Agnieszkę R. W tych warunkach należy dojść do wniosku, że zaskarżone rewizją nadzwyczajną orzeczenia zapadły bez dokonania ustaleń koniecznych do rozstrzygnięcia, a mianowicie bez prawidłowego ustalenia, czy matka powoda wyraziła zgodę na dokonaną przez niego budowę, a jeśli tak, to czy w świetle przytoczonych poprzednio wywodów wyrażenie przez nią zgody daje podstawę do traktowania powoda na równi z posiadaczem dobrej wiary w rozumieniu art. 73 § 2 prawa rzeczowego.Dlatego też na mocy art. 398 w związku z art. 384 k.p.c. Sąd Najwyższy, uznając rewizję nadzwyczajną za usprawiedliwioną, orzekł jak w sentencji.