III PO 31/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Formański, J. Krzyżanowski, K. Marowski (sprawozdawca), M. Piekarski, J. Szczerski, M. Wilewski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Generalnej Prokuratury rozpoznał na posiedzeniu jawnym dnia 22 listopada 1963 r. przedstawione składowi siedmiu sędziów do rozstrzygnięcia następujące pytanie prawne, wynikłe w sprawie z powództwa Henryka F. przeciwko Kopalni Węgla Kamiennego "M" w W. o odszkodowanie:"Czy dla ustalenia wysokości renty uzupełniającej z art. 24 ust. 2 dekretu o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97) miarodajne są zarobki pracownika po odliczeniu należnego od nich podatku?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Przy ustalaniu wysokości renty wyrównawczej z art. 24 ust. 2 dekretu z 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. z 1958 r. Nr 23, poz. 97) uwzględnia się zarobki pracownika po odliczeniu należnego od nich podatku".Uzasadnienie faktycznePostawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego pytanie prawne wynikło na tle sprawy, w której powód, jak to ustalił Sąd Wojewódzki, uległ wypadkowi w czasie pracy w pozwanej Kopalni i dochodzi od niej odszkodowania.Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powoda kwotę 7.500 zł z tytułu zadośćuczynienia i rentę uzupełniającą za czas od dnia 1 kwietnia 1958 r. do dnia 30 czerwca 1960 r. w kwocie 1.000 zł miesięcznie.Pozwana Kopalnia w rewizji od tego wyroku wnosiła m. in. o obniżenie renty uzupełniającej do 512 zł miesięcznie. Skarżąca podała w uzasadnieniu rewizji swój sposób obliczenia wysokości należnej powodowi renty wyrównawczej. Zdaniem skarżącej, od przyjętego przez ZUS - jako podstawy wymiaru renty - zarobku brutto 4.969 zł miesięcznie trzeba odliczyć należny od tego zarobku podatek od wynagrodzeń w kwocie 745,50 zł i dopiero uzyskaną w ten sposób różnicę w kwocie 4.225,50 zł podzielić na pół w związku z przyczynieniem się powoda do powstania szkody, a następnie z tej połowy w kwocie 2.111,75 zł odliczyć rentę uzyskaną przez powoda z ubezpieczenia społecznego w kwocie 1.600 zł.W związku z zarzutami podniesionymi w rewizji pozwanej rozstrzygnięcie sprawy zależne jest więc m. in. od odpowiedzi na postawione na wstępie pytanie.Zagadnienie, czy przy obliczaniu renty uzupełniającej należy odliczać podatek od wynagrodzeń od zarobków przyjmowanych za podstawę obliczenia, występuje prawie w każdej sprawie o odszkodowanie za uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia czy pozbawienie życia. Chodzi tu o różnice, które mogą być poważne ze względu na wysokie zarobki pracowników w tych zakładach pracy, w których praca jest połączona z dużym niebezpieczeństwem, jak na przykład w kopalniach, większość zaś spraw odszkodowawczych rozpoznawanych przez sądy dotyczy właśnie wypadków przy pracy w takich zakładach.Sądy więc dość często musiały rozstrzygać to zagadnienie. Mimo to tylko w stosunkowo nielicznych wypadkach orzecznictwo Sądu Najwyższego zajmowało wyraźne stanowisko w zakresie poruszonego zagadnienia, a i to nie jednolicie. I tak za potrącaniem podatku od wynagrodzeń wypowiedział się Sąd Najwyższy w orzeczeniach: 2 CR 761/58 z 28 października 1959 r., 1 CR 474/60 z dnia 18 kwietnia 1961 r., 1 CR 722/61 z 7 kwietnia 1962 r., II PR 170/62 z 17 października 1962 r., 1 CR 820/61 z 3 listopada 1962 r. i 2 CR 10/62 z 7 listopada 1962 r.Z orzeczeń tych tylko orzeczenie 1 CR 474/60 i 1 CR 820/61 zawierają krótkie uzasadnienie zajętego stanowiska. Oba te orzeczenia dotyczą zresztą wypadków nietypowych, a mianowicie orzeczenie 1 CR 820/61 dotyczy renty dla rodziny poszkodowanego, który zmarł, a orzeczenie w sprawie 1 CR 474/60 dotyczy zagadnienia, czy do podstawy obliczenia wysokości renty uzupełniającej można doliczyć zarobki uboczne poszkodowanego, od których nie opłacał on (wbrew obowiązkowi) podatku.Za zasadą nieodliczania podatku od wynagrodzeń od podstawy do obliczenia renty uzupełniającej wypowiedział się Sąd Najwyższy wyraźnie w dwóch orzeczeniach: 1 CR 885/56 z dnia 23 stycznia 1957 r. i 2 CR 332/61 z dnia 2 października 1961 r.W sprawie 1 CR 885/56 Sąd Najwyższy uzasadnia swe stanowisko tym, że podatek potrąca się przy wypłacie wynagrodzenia, zasądzenie zaś odszkodowania nie jest równoznaczne z wypłatą wynagrodzenia.Natomiast w sprawie 2 CR 332/61 Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, że "podatnikiem jest pracownik, otrzymuje on zatem od pracodawcy wynagrodzenie pełne, tj. brutto, i od tego wynagrodzenia podatek pobiera Państwo. Renty natomiast są wolne od opodatkowania, co stanowi dobrodziejstwo ze strony Państwa w stosunku do rencisty. Obliczenie więc renty wyrównawczej według wysokości wynagrodzenia po potrąceniu podatku pozbawiłoby pracownika korzyści, jaką przyznało mu Państwo, zwalniając go od podatku, i korzyść tę dawało osobie zobowiązanej do odszkodowania".To ostatnie orzeczenie ogłoszone zostało w OSPiKA 4/1963 (str. 240) wraz z glosą aprobującą S. Garlickiego.Cytowane wyżej orzeczenia przyjmujące zasadę odliczania podatku od wynagrodzenia przyjętego za podstawę obliczenia renty uzupełniającej nie dotykają istoty zagadnienia i odnoszą się, jak wyżej wspomniano, do wypadków nietypowych. Stąd też argumentacja tam przytoczona nie mogłaby wystarczyć do uzasadnienia takiej zasady przy określeniu każdej renty wyrównawczej.Natomiast przytoczone uzasadnienia zasady przeciwnej dotyczą renty odszkodowawczej w wypadkach typowych. Nie są one jednak przekonywające. Oba te uzasadnienia opierają się jak gdyby na założeniu, że poszkodowanemu, który utracił zdolność do pracy w całości lub części, należy się odszkodowanie pokrywające jego dotychczasowy zarobek lub jego część, to jest tyle, ile mógłby zarobić, gdyby nie uległ wypadkowi. Tak mogłoby być, gdyby przepis ustawy stanowił, że wyrządzający szkodę ma wynagrodzić utracony zarobek lub przyszły zarobek, jak to np. stanowi § 1325 austr. u.c. Inaczej jednak mówi art. 161 § 2 obowiązującego k.z. stanowiący, że "gdyby poszkodowany utracił w całości lub części zdolność do pracy zarobkowej (...) to obowiązany do odszkodowania powinien mu wypłacić rentę w wysokości odpowiadającej wyrządzonej szkodzie". Do jej obliczenia mają zastosowanie przepisy kodeksu zobowiązań tyt. II, działu II, rozdz. IV, oddz. 6 o odszkodowaniu w ogólności, a więc przepisy art. 157 i 158 k.z. Przepis art. 158 § 1 k.z. nakazuje wysokość odszkodowania ustalać z uwzględnieniem wszelkich zachodzących okoliczności.Odpowiedź na postawione pytanie zależy więc od tego, co rozumieć przez "szkodę" w zakresie utraty zdolności do pracy zarobkowej w myśl cytowanych przepisów.Kodeks zobowiązań nie daje definicji szkody, a uzasadnienie do tego kodeksu stwierdza, że pominięto definicję, ponieważ autorzy mieli na myśli szkodę w znaczeniu potocznym.Szkoda w znaczeniu potocznym jest różnicą między tym, czym poszkodowany dysponowałby w zakresie wartości, których szkoda dotyczy, gdyby nie było zdarzenia powodującego szkodę, a tym, czym dysponuje rzeczywiście na skutek tego zdarzenia.Za takim pojmowaniem szkody na tle przepisów obowiązującego kodeksu zobowiązań wypowiada się jednolicie literatura prawnicza. Jeżeli z pewnymi korzyściami z reguły łączą się pewne straty, to należy to również uwzględnić w tym rachunku porównawczym.W razie utraty zdolności do pracy zarobkowej, za szkodę w znaczeniu potocznym należy uważać różnicę między tym, co poszkodowany mógłby uzyskać z pracy zarobkowej, gdyby nie było zdarzenia powodującego szkodę, a tym, co z takiej pracy może rzeczywiście uzyskać po tym zdarzeniu. Jeżeli przy tym z uzyskaniem zarobku łączy się obowiązek zapłaty podatku od tego zarobku, to trzeba to uwzględnić i przyjąć, że poszkodowany może uzyskać tylko tyle, ile pozostanie po potrąceniu podatku. Również i od tego zarobku, który może uzyskać po zdarzeniu powodującym szkodę przy częściowej tylko niezdolności do pracy, trzeba potrącić należny od tego zarobku podatek i dla określenia wysokości szkody porównać tak pomniejszone zarobki.Nie jest przekonywający argument użyty w orzeczeniu 2 CR 332/61, że obliczenie renty wyrównawczej według wysokości wynagrodzenia po odliczeniu podatku pozbawiłoby pracownika korzyści, jaką przyznało mu Państwo, zwalniając go od podatku, i dawałoby tę korzyść osobie zobowiązanej do odszkodowania. Obowiązany do odszkodowania ma wynagrodzić rzeczywistą szkodę; jeżeli więc szkoda jest mniejsza, to zapłaci mniej, ale nie jest to "korzyść" i nie ma w tym nic niestosownego. Niejednokrotnie tak bywa, że wyrządzający szkodę jest w tym szczęśliwym położeniu, iż szkoda jest niewielka, choć zawinienie wyrządzającego szkodę jest poważne. Ale odszkodowanie w obowiązującym kodeksie nie jest pomyślane jako kara. Założeniem tej instytucji jest natomiast tylko wyrównanie szkody rzeczywiście poniesionej. Jeżeli szkoda została wyrządzona czynem przestępnym, to sprawca będzie odpowiednio ukarany w postępowaniu karnym. Odszkodowanie zaś przyznawane w postępowaniu cywilnym nie może przewyższyć w żadnym wypadku rzeczywistej szkody.Art. 24 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin odsyła wyraźnie - w kwestii roszczeń pracowników o wynagrodzenie szkód wywołanych chorobą zawodową, niezdolnością do pracy lub śmiercią - do przepisów prawa cywilnego, stosownie więc do tych przepisów należy obliczać szkodę i wysokość odszkodowania i dlatego w tych wypadkach nie może mieć zastosowania przepis art. 10 tegoż dekretu, który nakazuje przyjmować za podstawę wymiaru renty z ubezpieczenia przeciętny zarobek miesięczny pracownika - w przeciwieństwie do art. 161 § 2 k.z., który mówi o rencie w wysokości odpowiadającej wyrządzonej szkodzie. Świadczenia rentowe z ubezpieczeń społecznych wynikają z odmiennej podstawy prawnej i nie stanowią odszkodowania w rozumieniu prawa cywilnego. Świadczenia te nie muszą też pokrywać całej szkody. Ustawodawca stworzył odrębne przesłanki do wymiaru tych świadczeń, które nie mogą mieć zastosowania do renty wyrównawczej stanowiącej odszkodowanie.