II CZ 121/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia B. Łubkowski. Sędziowie: S. Kałamajski, K. Lipiński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Czesława G. przeciwko Władysławowi G., Natalii R. i Mariannie G. o ustalenie, na skutek zażalenia powoda na postanowienie Sądu Powiatowego w Busku Zdroju - Wydział Zam. w Stopnicy z dnia 24 kwietnia 1962 r.,zaskarżone postanowienie uchylił.Uzasadnienie faktyczneDnia 4 grudnia 1961 r. zostało doręczone pełnomocnikowi powoda wezwanie do uiszczenia opłaty od rewizji. Dnia 11 grudnia, a więc w ostatnim dniu terminu przewidzianego w art. 137 § 1 k.p.c. i art. 13 p.o k.s., wpłynął wniosek o zwolnienie powoda od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 20 grudnia Sąd Powiatowy odmówił zwolnienia powoda od kosztów, a postanowieniem z 19 lutego 1962 r. Sąd Wojewódzki oddalił zażalenie powoda na odmowę zwolnienia go od kosztów. Doręczenie wypisu tego postanowienia do rąk pełnomocnika powoda nastąpiło w dniu 2 kwietnia 1962 r. Postanowieniem z dnia 24 kwietnia Sąd Powiatowy odrzucił rewizję stwierdzając, że do tej daty nie wpłynęły należne od rewizji opłaty. To ostatnie postanowienie zaskarżył powód, przedstawiając dowód nadania opłaty przekazem pocztowym w dniu 6 kwietnia 1962 r. Odcinek tego przekazu został zresztą dołączony potem do akt.Rozpoznając zażalenie powoda na odrzucenie rewizji, Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 § 1 k.p.c. zagadnienie prawne:"Czy złożenie w otwartym terminie z art. 13 p.o k.s. wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych przerywa bieg powyższego terminu bądź skutkuje jego zawieszenie?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Jak to słusznie stwierdza Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu swego postanowienia o przedstawieniu zagadnienia, zagadnienie to istotnie było przedmiotem niejednolitych rozstrzygnięć w orzecznictwie.W orzeczeniu z dnia 11 lutego 1938 r. C III 3013/37 (Zb. O. poz. 11/1939) Sąd Najwyższy zajął stanowisko, że termin 7-dniowy płynący od daty doręczenia wezwania do uiszczenia opłaty nie podlega ani zawieszeniu, ani przerwie i że złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych po doręczeniu wezwania do uiszczenia opłaty nie ma wpływu na bieg terminu do ich uiszczenia. Uzyskane zwolnienie od kosztów wywołuje skutek od daty złożenia wniosku o zwolnienie i dlatego zakończenie biegu terminu do uiszczenia opłat nie szkodzi stronie, której wniosek o zwolnienie od kosztów został załatwiony pozytywnie. W wypadku natomiast, gdy nastąpi prawomocna odmowa zwolnienia od kosztów, ten, kto żądał zwolnienia, nie ma już możności wpłacenia opłat w terminie, gdyż 7-dniowy termin od wezwania minął w czasie, gdy toczyło się zakończone odmową postępowanie o zwolnienie od kosztów.W orzeczeniu z dnia 13 października 1956 r. 4 CR 208/56 (OSPiKA poz. 35/1959) Sąd Najwyższy uznał, że termin z art. 137 k.p.c. i art. 13 p. o k.s. wskutek złożenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych ulega przerwaniu, co wynikać ma w drodze analogii z przepisu art. 194 k.p.c. Orzeczenie to stało się przedmiotem krytycznej glosy, zamieszczonej również w OSPiKA poz. 35/1959. Podobne jak w orzeczeniu z 13.X.1956 r. stanowisko zajął Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 2 stycznia 1959 r. 2 CZ 188/58 (OSPiKA poz. 214/1959).Trzeba się zgodzić ze stanowiskiem wyrażonym w orzeczeniu z 11.II.1938 r. oraz w powołanej wyżej glosie, a także w artykule zamieszczonym w "Biuletynie Ministerstwa Sprawiedliwości" nr 11/1960, że nie istnieją żadne podstawy prawne do przyjęcia, by termin przewidziany w art. 137 k.p.c. lub w art. 13 p. o k.s. miał wskutek złożenia - w okresie jego biegu - wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych ulegać zawieszeniu lub przerwie. Sprzeciwiałby się temu zresztą cel przytoczonych przepisów. Jeżeli odrzucić możliwość zawieszenia bądź przerwanie terminu, to pozostają do rozważenia jedynie dwie "skrajne" koncepcje: jedna, wyrażona w orzeczeniu z 11.II.1938 r. oraz druga, wyrażona w przytoczonej literaturze, a polegająca na tym, że wezwanie z art. 137 k.p.c. (13 p. o k.s.) pociąga za sobą skutki jedynie jednorazowe, że więc po uprawomocnieniu się odmowy zwolnienia od kosztów sądowych należy je powtórzyć.Koncepcja orzeczenia z 1938 r. nie nadaje się do przyjęcia w świetle dokonanej w Polsce Ludowej zasadniczej przebudowy procesu cywilnego, wyrażającej się w aktualnym tu zakresie m. in. w zniesieniu przymusu adwokackiego we wszystkich sądach, w daleko idącym "odformalizowaniu" procesu itd. (pomijając już kwestię, czy i w 1938 r. koncepcja ta była słuszna). Nie sposób bowiem na tle zasad procesu typu socjalistycznego przyjąć, by złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych po doręczeniu stronie wezwania do uiszczenia wpisu miało ją narażać na ryzyko utraty terminu wtedy, gdyby jej wniosek o zwolnienie od kosztów został załatwiony odmownie. Również trudno byłoby przyjąć, że złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów po doręczeniu wezwania do uiszczenia opłat w ogóle nie ma praktycznego znaczenia i że dla wyeliminowania ryzyka, o którym była mowa, żądający zwolnienia od kosztów i tak musi tymczasem uiścić wpis, by ewentualne późniejsze negatywne załatwienie wniosku o zwolnienie nie uniemożliwiło mu np. złożenia rewizji. Byłyby to konsekwencje dla przeciętnego obywatela niezrozumiałe i prowadzące do powikłań niemożliwych praktycznie do uniknięcia. Przeciwko koncepcji przyjętej w omawianym orzeczeniu przemawia poza tym istota instytucji zwolnienia od kosztów sądowych. Koncepcja to oznaczałaby, że praktycznie rzecz biorąc, można się zwrócić o zwolnienie od kosztów, zanim przewodniczący wezwał do uiszczenia opłaty, a tymczasem przepisy k.p.c. takiego ograniczenia nie przewidują (por. art. 112 § 1). Przeciwko tej koncepcji przemawia również wieloletnia praktyka, która acz chwiejna, koncepcji orzeczenia z 1938 r. nie przyjęła.Druga ze wskazanych wyżej koncepcji wydaje się jedynie możliwa do przyjęcia.Celem przepisów art. 137 k.p.c. i art. 13 p. o k.s. jest z jednej strony doprowadzenie do tego, by pisma procesowe spełniały konieczne warunki formalne i były należycie opłacone, z drugiej zaś strony, by z zaniedbań osoby składającej pismo, wywołanych najczęściej nieznajomością mało komunikatywnych z natury rzeczy przepisów proceduralnych, nie wyciągać natychmiast ujemnych dla niej konsekwencji i umożliwić usunięcie braków pod kierunkiem sądu.Co się tyczy opłat, to ustawa liczy się także z tym, że strona nie zawsze ma możność ich uiszczenia i nie zawsze zdaje sobie sprawę, że złożenie pisma pociąga za sobą obowiązek uiszczenia opłaty w określonej wysokości. Cel ten może być spełniony tylko o tyle, o ile będzie rygorystycznie przestrzegana zasada, że wezwania kierowane do strony muszą być sformułowane jasno, zrozumiale, w taki sposób, by strona jednoznacznie dowiedziała się z treści wezwania co, w jakim terminie i pod jakim rygorem ma wykonać (por. orzeczenie S.N. w składzie 7 sędziów z dnia 6 grudnia 1958 r. 1 CR 992/58 - OSN z. 11/1960, poz. 45). Strona, która z doręczonego jej wezwania do uiszczenia wpisu dowiaduje się, że ma wpłacić określoną kwotę w terminie 7 dni od daty doręczenia tego wezwania (o żadnym innym terminie początkowym tego terminu nie może być mowy), i przed upływem tego terminu składa wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, jest oczywiście przekonana (opierając się na jedynie tu właściwym nieprawniczym rozumowaniu), że w ten sposób uwolniła się od obowiązku uiszczenia opłaty we wskazanym jej terminie, skoro kwestia, czy w ogóle będzie miała obowiązek uiszczenia opłaty, zostanie dopiero rozstrzygnięta. Nieliczenie się z tym "naturalnym" przekonaniem strony byłoby w świetle poprzednich rozważań o celu przepisów art. 137 k.p.c. i art. 13 p. o k.s. dopuszczalne tylko o tyle, o ile by istniał wyraźny przepis wskazujący, jakie skutki pociąga za sobą złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych dopiero po wezwaniu do uiszczenia opłaty. Przepisu takiego nie ma (nie jest nim art. 122 k.p.c.). Dlatego też należy uznać, że jeżeli po doręczeniu stronie wezwania z art. 137 k.p.c. (art. 13 p. o k.s.), a przed upływem terminu tygodniowego, zajdzie jakiekolwiek zdarzenie, które zwalnia stronę od obowiązku wykonania nakazanej czynności w terminie (a jest takim zdarzeniem złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych), to wezwanie uważa się za niebyłe. Gdy potrzeba usunięcia braków stanie się znów aktualna, przewodniczący powinien zarządzić skierowanie do strony nowego wezwania.W wyniku powyższych rozważań Sąd Najwyższy przyjmuje następującą tezę:Jeżeli strona po doręczeniu jej wezwania do uiszczenia opłaty sądowej (art. 137 k.p.c. i art. 13 p. o k.s.), ale przed upływem siedmiodniowego terminu, złoży wniosek o zwolnienie jej od kosztów sądowych, pierwotne wezwanie traci aktualność i gdy nastąpi odmowa zwolnienia, wezwanie powinno być powtórzone po uprawomocnieniu się odmowy. Termin 7-dniowy do wniesienia opłaty biegnie w takiej sytuacji od daty doręczenia nowego wezwania do uiszczenia opłaty, a nie od doręczenia stronie wypisu postanowienia o odmowie zwolnienia jej od kosztów sądowych, ani nie od daty uprawomocnienia się postanowienia oddalającego wniosek o zwolnienie.W związku z teoretycznie nasuwającą się obawą (zresztą podniesioną w orzeczeniu z 1938 r.) możliwości przewlekania procesu przez nieuczciwą stronę wskutek stałego ponawiania wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych po każdym doręczeniu wezwania do uiszczenia opłaty, trzeba zwrócić uwagę, że wniosek o zwolnienie od kosztów złożony po prawomocnym oddaleniu poprzedniego wniosku podlegałby odrzuceniu, gdyby nie zawierał twierdzenia, że od chwili odmowy zwolnienia nastąpiła zmiana okoliczności. Złożenie takiego wniosku o zwolnienie, który podlega a limine odrzuceniu, nie mogłoby być uznane za zdarzenie zwalniające stronę od uiszczenia opłaty w terminie wskazanym w wezwaniu.Ponieważ w rozpoznawanej sprawie Sąd Powiatowy, po uprawomocnieniu się postanowienia oddalającego wniosek powoda o zwolnienie od kosztów sądowych, nie skierował do niego nowego wezwania do uiszczenia wpisu, przeto termin do uiszczenia opłaty od rewizji w ogóle nie rozpoczął biegu, nie mógł zatem upłynąć przed uiszczeniem przez powoda opłaty bez wezwania. Dlatego też postanowienie o odrzuceniu rewizji podlega uchyleniu (art. 384 i 394 § 3 k.p.c.).