I CR 578/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia L. Konic. Sędziowie: J. Majorowicz, J. Ignatowicz (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zygmunta M. przeciwko Ministerstwu Żeglugi i Gospodarki Wodnej o 1.985.000 zł, po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 17 kwietnia 1959 r., zaskarżone postanowienie uchylił i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód Zygmunt M. wytoczył przeciwko Skarbowi Państwa (Ministerstwo Żeglugi) powództwo o uznanie umowy z dnia 28 września 1951 r., mocą której zbył on na rzecz Skarbu Państwa kuter rybacki "G 15", za pozbawioną skutków prawnych, o wydanie mu tego kutra oraz o zasądzenie wynagrodzenia za korzystanie z niego przez okres 7 lat w łącznej kwocie 785.000 zł. Uzupełniając rewizją te żądania powód zmodyfikował je o tyle, że domaga się alternatywnie - zamiast wydania kutra - zasądzenia mu "stosownego odszkodowania".Postanowieniem z dnia 17 kwietnia 1959 r. Sąd Wojewódzki. dla m.st. Warszawy umorzył postępowanie w sprawie po dokonaniu następujących ustaleń faktycznych:W roku 1950 powód wraz z innymi wspólnikami ukończył budowę kutra dalekomorskiego "G 15", jednakże nie otrzymał od odpowiednich organów zezwolenia na zatrudnienie załogi kutra, w związku z czym nie mógł rozpocząć połowów. Z tej przyczyny M.U.R. polecił powodowi w lipcu 1950 r. przekazać kuter przedsiębiorstwu państwowemu "A.", co też się stało, pomimo sprzeciwów powoda. Pod wpływem gróźb powód zgodził się na zawarcie w dniu 28 września 1951 r. umowy z Ministerstwem Żeglugi, mocą której zabrany mu kuter odstąpił za cenę 100.000 zł oraz w zamian za umorzenie długu zaciągniętego na budowę kutra w sumie przeszło 8.000.000 zł w dawnej walucie, pomimo że wartość kutra była znacznie wyższa. Stan zagrożenia, w jakim w związku z powyższymi szykanami znajdował się powód, trwał do października 1956 r. Korzystając ze zmiany tego stanu, powód w pismach z dnia 7 marca i 8 października 1957 r. uchylił się od skutków prawnych umowy z dnia 18 września 1951 r.Opierając się na powyższych ustaleniach, Sąd Wojewódzki uznał, że to oświadczenie powoda było w świetle art. 75 przep. og. pr. cyw. w pełni skuteczne, gdyż powód, zawierając umowę z września 1951 r., działał pod wpływem realnej groźby, a od jej skutków uchylił się w terminie rocznym przewidzianym w art. 56 tych przepisów. Pomimo to jednak żądania pozwu nie mogą, według Sądu Wojewódzkiego, odnieść skutku z przyczyn następujących:Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli z powodu wady tego oświadczenia ma skutek wsteczny. W związku z tym uznać należy, że przedsiębiorstwo "A." władało spornym kutrem zarówno w dniu 31 grudnia 1954 r., jak i w dacie wejścia w życie ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. Nr 11, poz. 37) bez tytułu prawnego, a co za tym idzie - własność spornego kutra przeszła z mocy art. 17 tej ustawy na Skarb Państwa. Dlatego postępowanie w sprawie ulega umorzeniu co do wszystkich żądań pozwu z mocy art. 15 tejże ustawy.Wymienione wyżej postanowienie Sądu Wojewódzkiego zaskarżył powód.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Pogląd Sądu Wojewódzkiego, że uchylenie się od skutków oświadczenia woli ma skutek wsteczny, jest oczywiście prawidłowy. Jednakże trafność tego poglądu nie uzasadnia dalszego wniosku Sądu Wojewódzkiego, a mianowicie że tym samym uzyskanie przez jednostkę państwową władania spornym kutrem nastąpiło bez tytułu prawnego. Wniosek taki byłby uzasadniony, gdyby odmienna wykładnia nie wynikała z art. 17 wymienionej ustawy.W świetle tego przepisu decydujące znaczenie ma okoliczność, czy utrata przez właściciela władania mieniem, które podlega ewentualnemu upaństwowieniu, nastąpiło bez tytułu prawnego, przy czym przez utratę władania w rozumieniu tego przepisu należy rozumieć faktyczne przejście z osoby uprawnionej na rzecz jednostki państwowej fizycznego władztwa, natomiast zmiany kwalifikacji tego władztwa, mające charakter wyłącznie prawny, takiego skutku za sobą nie pociągają. Wynika to z faktu, że ustawa używa terminu "władanie", a nie terminu "posiadanie", a więc tym samym ogranicza zakres swego działania tylko do wypadków zmian natury faktycznej, takie bowiem znaczenie nadaje się temu terminowi zarówno w terminologii prawniczej (por. art. 296 § 1 prawa rzeczowego), jak i w języku potocznym. Dlatego też zgodnie z ustalonym już orzecznictwem, jeżeli jednostka państwowa uzyska władztwo nad cudzą rzeczą na podstawie umowy dzierżawy czy najmu, a następnie - pomimo wygaśnięcia tej umowy przed dniem 31 grudnia 1954 r. - przedmiotu dzierżawy czy najmu wbrew woli wydzierżawiającego lub wynajmującego nie zwraca, to taki stan nie uzasadnia zastosowania art. 17 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. Wprawdzie w tego rodzaju sytuacji władanie jednostki państwowej jest bezprawne, jednakże ta cecha władania wynika nie z faktu przejęcia władztwa nad rzeczą, lecz jest następstwem zmian natury prawnej.Te same przesłanki uzasadniają także odrzucenie poglądu Sądu Wojewódzkiego wypowiedzianego w sprawie niniejszej. Nabycie przez jednostkę państwową władztwa nad spornym kutrem było oparte na tytule, bo na ważnej umowie z dnia 28 września 1951 r., natomiast bezprawność tego władztwa wynikła nie z faktycznych zmian, lecz stała się następstwem uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli, a więc zmian leżących jedynie w sferze prawnej.Z zasad powyższych należy uznać, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki zastosowania art. 17 ustawy z dnia 25 lutego 1958 r. i że tym samym powód z mocy tego przepisu nie utracił własności spornego kutra.Pomimo to jednak Sąd Najwyższy nie mógł zmienić zaskarżonego postanowienia i nakazać stronie pozwanej wydania powodowi przedmiotu sporu z przyczyn następujących:Przedmiotem sporu jest kuter rybacki znacznych rozmiarów, będący w użytkowaniu jednostki państwowej od przeszło 10 lat. Z drugiej strony powód zarówno na skutek zmian, jakie zaszły w strukturze i organizacji rybactwa dalekomorskiego, jak i ze względu na wieloletni brak więzi z zawodem rybaka nie mógłby zapewne sam tego kutra eksploatować. W tych warunkach żądanie przezeń wydania kutra może być ocenione jako naruszające zasady współżycia społecznego (art. 3 p.o.p.c.). Zresztą powód sam to rozumie, gdyż w toku procesu postawił alternatywne żądanie zasądzenia mu równowartości kutra w gotówce. Powód słusznie też uznał, że pierwotne jego żądania są wygórowane i w związku z tym oświadczył w Sądzie Najwyższym, iż gotów jest zrezygnować z żądania zapłaty wynagrodzenia za korzystanie z jego kutra i ograniczyć żądanie uiszczenia jego równowartości do kwoty 300.000 zł. W tych warunkach zostały stworzone realne podstawy do ewentualnego ugodowego załatwienia sporu. W braku takiego załatwienia sprawy rzeczą Sądu I instancji będzie wyjaśnienie, czy istotnie tyle powinna wynosić należność powoda za kuter po odliczeniu 100.000 zł, jakie powód już otrzymał, jak również po uwzględnieniu umorzonej pożyczki, jeśli umorzenie to istotnie nastąpiło, powód bowiem w Sądzie Najwyższym twierdził, że umorzenie takie nie miało miejsca, gdyż w 1951 r. nie istniał już dług powoda.Dodać wypada, że ponieważ żądanie alternatywne zasądzenia równowartości kutra w gotówce nie jest czynnością zachowawczą w rozumieniu art. 89 prawa rzeczowego, przeto powodowi przysługuje prawo domagania się tylko takiej części tej należności, jaka odpowiada jego udziałowi, chyba że pozostali współwłaściciele odstąpią mu swoje prawa. W związku z tym Sąd I instancji oceni, czy tak właśnie należy rozumieć ich oświadczenie (...).Z powyższych zasad, skoro prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy wymaga uzupełnienia postępowania dowodowego, zaskarżone postanowienie należało uchylić i sprawę z mocy art. 384 k.p.c. przekazać Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.