VI KO 54/60

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: A. Bachrach, M. Budzianowski, M. Bogusławski, Z. Chełmicki, K. Czajkowski, J. Dankowski, S. Dąbrowski, W. Dąbrowski (sprawozdawca), J. Dorsz, M. Fic, T. Gdowski, A. Górski, P. Ławacz, A. Janowski, A. Kafarski, S. Kalinowski (współsprawozdawca), H. Kempisty, F. Korzeń, R. Kryże, S. Kotowski, Z. Kubec, M. Kulesza, T. Krokosz, J. Majewski, T. Majewski, E. Merz, Z. Nyczaj, W. Ostrowski, A. Pyszkowski, M. Stępczyński, K. Wagner, J. Zembaty. Prokurator: H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu złożonego na podstawie art. 26 p. o u.s.p. wniosku Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 1960 r. o wyjaśnienie przepisów art. 388 § 3 i 4 oraz art. 397 i 473 lit. a) k.p.k. w kwestii, kiedy następuje przekroczenie wyrażonego w nich zakazu reformationis in peius, a w szczególności, czy następuje naruszenie tego zakazu w wypadku orzeczenia lub podwyższenia kary grzywny przy równoczesnym obniżeniu kary pozbawienia wolności,po wysłuchaniu wniosku prokuratora uchwalił rozstrzygnąć ten wniosek jak wyżej.I. Kodeks postępowania karnego przewiduje instytucję zakazu reformationis in peius w sposób wyraźny w następujących wypadkach:1)w postępowaniu rewizyjnym przed sądem wojewódzkim - w art. 388 § 3, który stanowi, że sąd wojewódzki, orzekając co do istoty sprawy, może skazać oskarżonego uniewinnionego albo zaostrzyć orzeczoną karę jedynie w razie uchylenia wyroku wskutek założenia rewizji na niekorzyść oskarżonego;2)w postępowaniu przed Sądem Najwyższym - w art. 388 § 4, który stanowi, że Sąd Najwyższy, orzekając co do istoty sprawy, nie może w ogóle skazać oskarżonego uniewinnionego, a orzeczoną karę może zaostrzyć jedynie w razie uchylenia lub zmiany wyroku wskutek rewizji założonej na niekorzyść oskarżonego;3)w postępowaniu przed sądem I instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy przez sąd, któremu sprawę przekazano w razie uchylenia wyroku wskutek uwzględnienia rewizji na korzyść oskarżonego - w art. 393, w myśl którego sąd, któremu sprawę przekazano, przy ponownym rozpoznaniu sprawy nie może zwiększyć kary orzeczonej w uchylonym wyroku, oraz4)w postępowaniu toczącym się po wznowieniu na korzyść oskarżonego postępowania zakończonego prawomocnym orzeczeniem sądowym - w art. 473 lit. a), według którego sąd przy ponownym rozpoznaniu sprawy nie może orzec kary surowszej niż ta, na którą oskarżonego poprzednio prawomocnie skazano.Z analizy powyższych przepisów wynika, że zakaz reformationis in peius jest instytucją prawa procesowego, mającą przede wszystkim związek ze środkami zaskarżenia (por. uchwałę Sądu Najwyższego w składzie siedmiu sędziów z dnia 25 września 1960 r. - VI KO 105/59, uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 12 listopada 1959 r. - VI KO 103/59).Zakaz reformationis in peius zabezpiecza oskarżonego przed surowszą lub wyższą karą w postępowaniu rewizyjnym przy rewizji na jego korzyść lub przed sądem, któremu sprawę jego przekazano do ponownego rozpoznania na jego żądanie bądź przy wznowionym postępowaniu na jego korzyść.Oskarżony więc w takich sytuacjach ma pewność, że dolegliwość orzeczona wyrokiem zaskarżonym na jego korzyść nie ulegnie zwiększeniu i że nie poniesie on ryzyka na skutek korzystania z prawa do obrony.Nie stanowi więc naruszenia określonego przez ustawę zakazu reformationis in peius wymierzenie oskarżonemu takich kar poszczególnych (zasadniczych, dodatkowych, zastępczych) lub kary łącznej, które w konkretnym wypadku nie powodują realnego obostrzenia dolegliwości wynikających z kar orzeczonych poprzednio w stosunku do oskarżonego.O "zaostrzeniu" (art. 388 § 3 i 4 k.p.k.) lub "zwiększeniu" (art. 393 k.p.k.) bądź "orzeczeniu surowszej" (art. 473 lit. a) k.p.k.) kary można mówić tylko wówczas, gdy w konkretnym wypadku następuje realne pogorszenie sytuacji oskarżonego, tj. gdy nastąpi jakiekolwiek zwiększenie stopnia dolegliwości karnej i jej skutków, np. pozbawienie skazanego ustawowych możliwości nieodbywania kary, amnestii, warunkowego zawieszenia itp., czyli gdy skazany zostanie pozbawiony w ogóle tego wszystkiego, co w rezultacie pogorszy w stosunku do wyroku pierwszej instancji jego położenie w zakresie kary.W świetle powyższego nie narusza zakazu reformationis in peius w szczególności orzeczenie lub podwyższenie grzywny przy równoczesnym obniżeniu kary pozbawienia wolności, pod warunkiem jednak, że kara zastępcza na wypadek nieuiszczenia grzywny łącznie z obniżoną karą pozbawienia wolności nie przekroczy okresu poprzednio orzeczonej kary pozbawienia wolności - z uwzględnieniem odbytego przez oskarżonego okresu tymczasowego aresztowania.Przeprowadzając powyższe obliczenia, należy uwzględniać również najdalej idące ustawowe możliwości przyszłego pogorszenia sytuacji oskarżonego, np. w związku z uprawnieniami sądu do zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności warunkowo zawieszonej.Gdyby wymierzona oskarżonemu kara pozbawienia wolności miała, zupełnie niezależnie od zagadnienia grzywny, znamiona rażącej surowości w stosunku do stopnia szkodliwości przypisanego przestępstwa, to za punkt wyjścia do powyższych obliczeń należałoby brać tę karę pozbawienia wolności, która zdaniem drugiej instancji odpowiada przewinieniu oskarżonego.Przy wymiarze kary z ograniczeniami wynikającymi z zakazu reformationis in peius sąd powinien kierować się oceną realnych korzyści i dolegliwości, wynikających dla oskarżonego ze zmiany kary, mając na uwadze wnioski rewizyjne.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy w składzie Całej Izby Karnej rozstrzygnął przedstawioną kwestię prawną jak wyżej.