VI KO 6/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: J. Zembaty, A. Kafarski (sprawozdawca). Prokurator: H. Rajzman.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Michaliny L. oskarżonej z art. 239 § 1 k.k., po wysłuchaniu wniosku Prokuratora, uchwalił przedstawione na podstawie art. 390 k.p.k. przez Sąd Wojewódzki dla m. st. Warszawy kwestie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, a mianowicie:1."Czy sąd wojewódzki może postanowieniem umorzyć postępowanie z oskarżenia prywatnego na podstawie art. 9 ustawy z dnia 2 grudnia 1960 r. o sprawach z oskarżenia prywatnego (Dz. U. Nr 54, poz. 308) po sprawdzeniu stawiennictwa stron i przed udzieleniem głosu stronom?".2."Jakie kryteria przy zastosowaniu art. 9 wymienionej ustawy należy przyjąć w przedmiocie znikomego niebezpieczeństwa czynu?"rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczne1.Wprawdzie umorzenie postępowania z powodu znikomego niebezpieczeństwa czynu nastąpić może w każdym stadium postępowania sądowego (uchwała powiększonego składu Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 1959 r. VI KO 26/59, PiP z. 6/60 i NP nr 12/59, s. 1535), ale nie oznacza to, że w wypadku, kiedy sąd rozpoczął już rozprawę rewizyjną, może zaniechać jej kontynuowania i zakończyć postępowanie orzeczeniem umarzającym, albowiem Sąd Najwyższy wyjaśnił już, że jeżeli umorzenie postępowania sądowego z powodu znikomego niebezpieczeństwa czynu następuje na rozprawie, to orzeczenie o tym zapada dopiero po przeprowadzeniu postępowania dowodowego (wyrok z dnia 10 września 1959 r. V K 791/59, OSN 17/60). Orzeczenie to powinno mieć wówczas formę wyroku, a nie postanowienia (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 września 1958 r. IV Krn 818/58, cyt. w komentarzu S. Kalinowskiego i M. Siewierskiego, 1960 r., s. 90, teza 23).Co się tyczy rozprawy rewizyjnej, to rozpoczyna się ona, podobnie jak rozprawa główna, z chwilą wywołania sprawy, po czym następuje sprawdzenie, czy wszyscy wezwani są obecni (art. 285 i 382 k.p.k.). W sytuacji, której dotyczy pytanie Sądu Wojewódzkiego, tj. wówczas, gdy wobec sprawdzenia stawiennictwa stron nastąpiło rozpoczęcie rozprawy, pociąga to konsekwencje, o których była mowa wyżej.2.Znikome niebezpieczeństwo czynu należy do ujemnych przesłanek procesowych jako "inna okoliczność wyłączająca ściganie", o czym mowa w art. 3 lit. c) k.p.k. Jednakże nie można pominąć swoistej treści tej przesłanki, albowiem jej zastosowanie poprzedza merytoryczna ocena konkretnego czynu dotycząca jego społeczno-moralnej wartości, a więc następuje osąd tego czynu w kwestii najistotniejszej, bo w przedmiocie materialnego ładunku jego społecznego niebezpieczeństwa. Ta okoliczność wskazuje na konieczność, aby ocena ta, skoro doszło już do rozpoczęcia rozprawy, nastąpiła po przeprowadzeniu jej do końca. W szczególności chodzi o realizację zasady kontradyktoryjności wobec stron, które stawiły się na rozprawę.Ponadto w wymienionym wyroku V K 791/59 Sąd Najwyższy stwierdził, że zastosowanie przez sąd wojewódzki (jako rewizyjny) przepisu art. 49 k.p.k., nawet bez przeprowadzenia postępowania dowodowego, dowodzi, że sąd oparł swoje orzeczenie tylko na fragmentarycznym materiale, co w konsekwencji doprowadziło do obrazy art. 49 k.p.k. Wyrok ten stwierdza jednocześnie, że "uchybieniem ze strony sądu było również wydanie orzeczenia w formie postanowienia zamiast wyroku, skoro decyzja ta zapadła w toku przewodu sądowego".3.Co się tyczy kwestii, czy w sytuacji, której dotyczy pytanie Sądu Wojewódzkiego w niniejszej sprawie, decydujące jest - dla ustalenia odpowiedzi - rozpoczęcie rozprawy rewizyjnej (art. 285, 381 § 1 i 382 k.p.k.), czy też rozpoczęcie przewodu sądowego (art. 293 k.p.k.), to zaznaczyć wypada, że rozpoczęcie przewodu sądowego nie występuje w postępowaniu rewizyjnym. Z przepisu art. 382 k.p.k. wynika bowiem, że w postępowaniu tym wyłączone jest stosowanie normy art. 293 k.p.k. stanowiącej o tym rozpoczęciu, natomiast stosuje się w postępowaniu rewizyjnym jedynie odpowiednie przepisy o postępowaniu dowodowym (art. 295, 297-304 k.p.k.).W świetle zatem art. 382 k.p.k. rozpoczęcie rozprawy rewizyjnej stanowi nie dokonanie dopiero czynności wymienionych w art. 381 § 1 k.p.k., ale już wywołanie sprawy, o czym stanowi art. 285 k.p.k., objęty wyliczeniem zamieszczonym w art. 382 k.p.k.4.Społeczne niebezpieczeństwo czynu nie jest wartością stałą, jednaką dla każdego w razie popełnienia czynu zabronionego pod groźbą kary i dla każdego - przy tym - zawinienia sprawcy. To samo dotyczy zagadnienia znikomego społecznego niebezpieczeństwa czynu. W konkretnych wypadkach może ono zaznaczyć się w najrozmaitszy sposób. Nie da się też ściśle oznaczyć ogólnych i niezmiennych kryteriów znikomego niebezpieczeństwa czynu, obejmujących wszystkie sprawy o przestępstwa prywatnoskargowe. Jako podstawową wskazówkę uznać wypada, że rozstrzyga tutaj ocena łącznie branych pod uwagę pobudek, sposobu, czasu i miejsca działania sprawcy, osobowości zarówno sprawcy, jak i pokrzywdzonego, ich wzajemnego stosunku do siebie, stopnia pokrzywdzenia i stopnia zawinienia sprawcy, jak również charakteru czynu i jego zjawiskowej postaci (usiłowanie czy dokonanie), a poza tym sprawstwo, współsprawstwo, podżeganie lub pomocnictwo, biorąc pod uwagę, czy mają one większe lub tylko podrzędne znaczenie w konkretnym wypadku.Znikomość społecznego niebezpieczeństwa czynu może być natomiast przyjęta, jeżeli np. obraza godności osobistej lub zniesławienie pozbawione były uchwytnych znamion złośliwości, stanowiąc sporadyczny wypadek postępowania sprawcy, który skądinąd wykazuje życzliwy stosunek do pokrzywdzonego, czyn zaś jego można wytłumaczyć rozdrażnieniem usprawiedliwionym całokształtem okoliczności, w jakich został popełniony.Z tych względów Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.