I CO 10/60

SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał na posiedzeniu jawnym w dniu 6 czerwca 1960 r. przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7-miu Sędziów Sądu Najwyższego pytanie prawne, wynikłe z powództwa R. D. przeciwko Fabryce Wyrobów Metalowych i Narzędzi Gospodarczych w Osowcu o 1.000 zł."Czy pracownik przedsiębiorstwa państwowego może żądać na drodze sporu, w szczególności w postępowaniu sądowym, nagrody lub innego świadczenia ze środków funduszu zakładowego?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:1. Dla dochodzenia roszczeń pracowników o nagrody (premie) z funduszu zakładowego droga sądowa jest dopuszczalna.2. Sąd jest uprawniony do badania, czy odmowa przyznania pracownikowi nagrody (premii) z funduszu zakładowego nie narusza postanowień regulaminu przewidującego sposób przyznawania nagród (premii) z tego funduszu.Uzasadnienie faktyczneIPodstawowe przepisy, regulujące zasady tworzenia i podziału funduszu zakładowego w aktualnym ukształtowaniu zawarte są w ustawie z dnia 28 marca 1958 r. o funduszu zakładowym w przedsiębiorstwach państwowych (tekst jedn. w obwieszczeniu Ministra Finansów z dnia 5 lutego 1960 r. Dz. U. Nr 13, poz. 78). Zasadnicza funkcja funduszu zakładowego wskazana została w art. 1 ustawy stanowiącym, że fundusz ten tworzy się w celu zainteresowania załóg w zwiększeniu rentowności przedsiębiorstw państwowych. Fundusz zakładowy tworzy się drogą odpisów części zysku wygospodarowanego przez przedsiębiorstwo w danym roku gospodarczym (art. 2 ust. 1 i art. 9). Nie jest to jednak jedyne źródło tworzenia funduszu zakładowego. Na fundusz zakładowy mogą być przeznaczane także inne środki obrotowe przedsiębiorstwa (art. 2 ust. 2 i 3), jednakże zawsze tylko pod warunkiem wykazania się odpowiednimi efektami działalności gospodarczej (art. 2, 3, 5 i 6).Realizacji zaakcentowanego w art. 1 celu ustawy podporządkowane są dalsze jej przepisy oraz przepisy szeregu aktów wykonawczych. Cel ten deklarowany był wprost i w poprzednio obowiązujących przepisach (por art. 1 ustawy z dnia 19 listopada 1956 r. o funduszu zakładowym na rok 1957 - Dz. U. Nr 53, poz. 240), a zawsze wynikał z treści i intencji ustawowego uregulowania, chociażby bez wyłożenia tego celu bezpośrednio w przepisach wstępnych. Płynie stąd i powszechnie stosowane określenie ekonomicznej funkcji funduszu zakładowego, jako opartego na nowych zasadach bodźca materialnego zainteresowania załóg przedsiębiorstw państwowych w osiągnięciu dodatnich wyników ekonomicznych przedsiębiorstwa poprzez najlepsze spełnianie obowiązków pracowniczych. W systemie bodźców ekonomicznych instytucja funduszu zakładowego nie jest elementem najważniejszym. Na plan pierwszy wysunąć niewątpliwie wypada podstawowe bodźce płacone (płaca zasadnicza, premie, dodatki, właściwe systemy płac, stawek itd.). Jednakże cechą charakterystyczną funduszu zakładowego, odróżniającą go od innych bodźców ekonomicznych, jest powiązanie go z efektami gospodarczymi przedsiębiorstwa, wyrażającymi się - w zasadzie i w decydującej ilości przypadków - w osiągniętym zysku. Na tym polega istota nowości instytucji, zmuszającej do pokonywania trudności w poszukiwaniu prawidłowych rozwiązań ekonomicznych i nadania tym rozwiązaniom odpowiedniej formy prawnej.Częste w latach ubiegłych (niemal coroczne) zmiany w zasadach tworzenia (odpisach) funduszu zakładowego i proporcji jego podziału na poszczególne cele, okresy eksperymentowania, a równocześnie wzrost znaczenia i umocnienie roli funduszu przy wzięciu pod uwagę wspomnianej już nowości instytucji - doprowadziły do powstania wątpliwości co do kwalifikacji prawnej nagród (premii), przypadających pracownikom z odpowiedniej części funduszu przeznaczonej na te nagrody. Chodzi w szczególności o kwalifikację z punktu widzenia przepisów i zasad prawa pracy. Nie ma w tym zakresie nawet jednolitości ustawowej terminologii, skoro ustawa o funduszu zakładowym mówi o nagrodach i świadczeniach (art. 7) a ustawa z dnia 20 grudnia 1958 r. o samorządzie robotniczym (Dz. U. Nr 77, poz. 387) o premii (art. 8 pkt 3). Jedna z wątpliwości, których konsekwencją jest pytanie prawne przedstawione niniejszemu składowi 7 Sędziów, to zagadnienie czy nagroda (premia przypadająca pracownikowi z funduszu zakładowego) jest i świadczeniem ze stosunku pracy i w związku z tym czy roszczenie pracownika z tego tytułu może być dochodzone w trybie sporu, w szczególności w postępowaniu sądowym.Negatywna odpowiedź na powyższe pytanie pociągnęłaby za sobą konieczność wykazania, że premia z funduszu zakładowego jest świadczeniem z innego, niż stosunek pracy, stosunku prawnego łączącego pracownika z przedsiębiorstwem lub też, że dopiero przyznanie lub wypłata premii tworzy nowy stosunek prawny. Żadne jednak przepisy prawa nie dają podstawy do przyjęcia takich rozwiązań.Przyjęta w sentencji uchwały zasada dopuszczalności drogi sądowej dla dochodzenia roszczeń o premie z funduszu zakładowego wynika z uznania premii za świadczenia ze stosunku pracy przy braku przepisów nadających sprawom tego rodzaju inny charakter prawny, lub wyłączających je spod kompetencji sądów powszechnych (art. 1 i 2 k.p.c.). Nasuwa się tu oczywiście zresztą zastrzeżenie, że chodzi o sprawy pracowników przedsiębiorstw państwowych wyłączonych spod działania przepisów dekretu o zakładowych komisjach rozjemczych i pracowników innych przedsiębiorstw na stanowiskach kierowniczych, a co do innych spraw, jeżeli przeszły one zgodnie z przepisami dekretu o zakładowych komisjach rozjemczych na drogę postępowania sądowego.Przyjęcie, że roszczenie o premię z funduszu zakładowego jest roszczeniem ze stosunku pracy nie opiera się - rzecz jasna - tylko na eliminacji zasadności innego rozwiązania (wyeliminowanie wspomnianego wyżej innego stosunku prawnego).Pozytywne uzasadnienie przyjętej tezy leży w podanych niżej argumentach.Zawarcie umowy o pracę (lub powstanie w inny sposób prawnego stosunku pracy) powołując do życia stosunek pracy stwarza dla obu stron tego stosunku kompleks praw i obowiązków płynących zarówno z zawartej umowy, jak i z przepisów prawa, ingerujących szczególnie głęboko i ze zrozumiałych względów w społeczne stosunki pracy. Wystarczy przypomnieć, że wg art. 441 i 442 kod. zob. do powstania stosunku pracy wystarczy zobowiązanie się do pełnienia dla pracodawcy pracy za wynagrodzeniem. Nie jest nawet konieczne ustalenie wysokości wynagrodzenia, sposobów jego obliczenia i terminów wypłaty a tym bardziej źródeł jego pokrycia itd.Odpowiednio zatem roszczeniami ze stosunku pracy są nie tylko roszczenia wynikające z uprawnień i obowiązków określonych w umowie, lecz i roszczenia płynące z ustawy, chociażby umowa o pracę wszystkich praw i obowiązków nie wyliczała (np. prawo do urlopu, zwrotu kosztów podróży, prawo do wynagrodzenia w ogóle lub wynagrodzenia dodatkowego w postaci premii przewidzianej w układach zbiorowych itd.).Szereg uprawnień i obowiązków oraz odpowiadających im roszczeń obu stron istnieje już z chwilą powstania stosunku pracy, jako stosunku prawnego o charakterze ciągłym. W miarę narastania zdarzeń powstają dalsze uprawnienia i obowiązki oraz roszczenia o ich spełnienie. W szczególności i w zasadzie dopiero za pracę spełnioną należy się świadczenie wzajemne w postaci wynagrodzenia za pracę. Rodzaj i wysokość tego wynagrodzenia zależy nie tylko od treści umowy o pracę, ale - jak już wspomniano - od przepisów ustawowych, wykonawczych, układów zbiorowych itp. Uogólnienie najrozmaitszych przepisów prowadzi do wniosku, że świadczeniami ze stosunku pracy są w każdym razie wszelkie świadczenia przypadające jednej ze stron od drugiej w związku z wykonaniem lub niewykonaniem obowiązków płynących z łączącego strony stosunku prawnego. Odpowiednie roszczenia o spełnienie powyższych świadczeń są roszczeniami ze stosunku pracy.Premia z funduszu zakładowego jest ściśle związana z należytym wykonaniem obowiązków pracowniczych. Art. 7 ust. 2 pkt 1 ustawy o funduszu zakładowym stanowi, że nagrody i świadczenia powinny być dzielone według wkładu pracy. Tę samą myśl wyraża cz. III wytycznych do opracowania regulaminów pracy, stanowiących załącznik do uchwały nr 327 Rady Ministrów z dnia 16 sierpnia 1957 r. w sprawie przestrzegania porządku i dyscypliny pracy (M.P. Nr 70, poz. 432). Podobnie głosi uchwała IV Plenum CRZZ z dnia 27 stycznia 1959 r. w sprawie udziału samorządu robotniczego i związków zawodowych w realizacji zadań gospodarczych w roku 1959 (Biul. CRZZ nr 2, poz. 26) oraz uchwała VIII Plenum CRZZ z dnia 9 lutego 1960 r. w sprawie funduszu zakładowego (Biul. CRZZ nr 3, poz. 17).Z powołanych przepisów i przytoczonych rozważań wynika, że premia z funduszu zakładowego jest świadczeniem ze stosunku pracy, stanowi formę wynagrodzenia za pracę, powiązaną z wynikami całorocznej ekonomicznej działalności przedsiębiorstwa i uzależnioną od tych wyników oraz od wkładu pracy pracownika. Premia z funduszu zakładowego nie traci charakteru wynagrodzenia za pracę wskutek tego, że nie jest pokrywana z funduszu płac. Kwestia źródeł pokrycia nie ma znaczenia z punktu widzenia przepisów prawa pracy i kwalifikacji świadczenia oraz roszczenia o jego wypłatę. Szczególnie uregulowane i wypływające z zasad tworzenia i podziału funduszu zakładowego, terminy wypłaty premii nie odbierają jej charakteru wynagrodzenia za pracę. Sprawy o wypłatę rozważanych premii są zatem sprawami ze stosunku pracy i sprawami cywilnymi w rozumieniu art. 2 k.p.c. Na tej podstawie opiera się odpowiedź twierdząca na przedstawione pytanie, ujęte w punkcie 1 sentencji niniejszej uchwały.IIPytanie prawne przekazane składowi 7 Sędziów wynikło w sprawie, w której poprzednio Sąd Wojewódzki przedstawił zagadnienie prawne w trybie art. 388 k.p.c. Z wątpliwości, które przedstawił Sąd Wojewódzki oraz z treści motywów Sądu Powiatowego wynika, że Sądy obu instancji nie poruszając w ogóle kwestii dopuszczalności drogi sądowej uważały dopuszczalność tę za oczywistą. Za istotne natomiast zagadnienie uznana została przez te sądy kwestia, czy i w jakim zakresie może być w postępowaniu sądowym badana merytoryczna strona uchwały konferencji samorządu robotniczego ustalającej regulamin w sprawie przyznawania premii ze środków funduszu zakładowego. Sąd Powiatowy ograniczył się do wyjaśnienia treści uchwały jako podstawy wyroku oddalającego powództwo, natomiast Sąd Wojewódzki poruszył w pytaniu prawnym kwestię merytorycznej zasadności uchwały pomijającej premiowanie tych pracowników, którzy zwolnili się na własną prośbę w roku kalendarzowym, za który przypada premia, a nawet w pierwszym kwartale roku następnego.Kwestia zakresu badania treści decyzji o podziale funduszu zakładowego na premie dla załogi mieści się zapewne i w pytaniu przedstawionym Składowi 7 Sędziów, skoro istotne dla wyniku sprawy jest także zagadnienie, rozstrzygnięte w 2-ej części sentencji niniejszej uchwały, ograniczonej stosownie do stanu sprawy do przedsiębiorstw, w których powołano samorząd robotniczy.Według art. 8 ustawy o funduszu zakładowym podział funduszu na cele określone w art. 7 należy do uprawnień przedsiębiorstwa. Zestawienie tych dwóch przepisów art. 7 i 8 oraz art. 8 pkt 2 i 3 ustawy o samorządzie robotniczym ferencji. Rodzaj wszystkich wyłącznych uprawnień z art. 8 ustawy o funduszu zakładowym, obejmuje zarówno przeznaczenie funduszu na poszczególne cele w ramach zakreślonych ustawową reglamentacją z art. 7 ustawy o funduszu zakładowym, jak i zasady przyznawania nagród poszczególnym pracownikom z części funduszu na ten cel przeznaczonej.Kompetencja konferencji samorządu robotniczego do ustalania regulaminu w sprawie przyznawania premii ze środków funduszu zakładowego (art. 8 pkt 3 ustawy o sam. rob.) zaliczona została do wyłącznych uprawnień tej konferencji. Rodzaj wszystkich wyłączeń uprawnień z art. 8 wskazuje, że w tym przede wszystkim przepisie skonkretyzowano zapowiedziane w art. 1 ust. 1 "prawo stanowienia" przez załogi przedsiębiorstw w zasadniczych sprawach, do których w rozumieniu ustawy należą sprawy premii z funduszu zakładowego.W powyższej sytuacji prawnej regulamin uchwalony przez konferencję samorządu robotniczego stanowi źródło uprawnienia pracownika do żądania nagrody. Ustawa o funduszu zakładowym reguluje nader ogólnikowo przesłanki prowadzące do powstania prawa do premii dla konkretnego pracownika. Ostatecznym podsumowaniem decydującym o powstaniu uprawnień jest regulamin. Należy raz jeszcze w związku z treścią art. 8 ustawy o samorządzie robotniczym podkreślić, że przytoczony powyżej wniosek o charakterze prawnym regulaminu w sprawie przyznania premii i o istocie uprawnień samorządu w tym zakresie - znajduje także oparcie, wynikające z charakteru pozostałych uprawnień zgrupowanych w art. 8 ustawy. Wyłączność merytorycznej decyzji wynika tam albo z istoty rzeczy (p. pkt 3 art. 8), bądź z kategorycznego sformułowania ustawy niezależnie od początkowej treści art. 8 (p. punkt 4 "decydowanie"...) albo też z uznanej roli regulaminów pracy, wpływających na zakres praw i obowiązków pracowników, a tym samym zakres ich praw podmiotowych.Na podstawie przytoczonych przepisów i przedstawionej argumentacji należy stwierdzić, że w postępowaniu sądowym nie podlega badaniu merytoryczna zasadność regulaminu przyznawania nagród, stanowiącego prawno-materialną przesłankę do powstania uprawnienia do premii.Sąd nie jest jednak pozbawiony możności wykładni postanowień regulaminu, na których pracownik opiera swoje roszczenia o premię z funduszu zakładowego. Dyrektor przedsiębiorstwa jest wykonawcą uchwał w sprawach należących do właściwości samorządu robotniczego (art. 21 ust. 2 ustawy o samorządzie robotniczym). Możliwy jest zatem i wymagający rozstrzygnięcia spór czy dyrekcja przedsiębiorstwa nie odmawia wypłaty premii wbrew postanowieniom uchwalonego przez konferencję regulaminu. Nasunąć się może wówczas konieczność wykładni postanowień regulaminu. Taka właśnie sytuacja zachodzi w sprawie, która stała się przyczyną niniejszej uchwały. Wyłania się tam w szczególności zagadnienie czy "przeniesienie służbowe", nie pozbawiające prawa do premii, tłumaczyć należy w ten sposób, że chodzi także o przejście do nowego zakładu pracy wprawdzie na wniosek pracownika, lecz w porozumieniu i za zgodą obu pracodawców.Brak jest podstaw do ograniczenia uprawnień Sądu do badania, czy uchwała konferencji samorządu robotniczego została należycie wykonana. Chodzi oczywiście o spór o wypłatę premii, jeżeli jest (lub może być) oparty na twierdzeniu, że prawo do premii wynika z uchwalonego regulaminu premiowania.Na powyższych przesłankach opiera się część 2-ga sentencji niniejszej uchwały Sądu Najwyższego.