III PZP 4/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: Z. Kapitaniak, J. Krzyżanowski, K. Piasecki, S. Rejman (sprawozdawca), J. Tyszka, M. Wilewski.SentencjaSąd Najwyższy, po wysłuchaniu wniosku wiceprokuratora Prokuratury Generalnej PRL Jędrzejczaka, rozpoznał na posiedzeniu niejawnym wniosek Prokuratora Generalnego PRL zgłoszony na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym i skierowany przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izby Pracy i Ubezpieczeń Społecznych o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"Czy dopuszczalna jest droga sądowa do dochodzenia roszczeń o nagrody z funduszu postępu technicznego w jednostkach organizacyjnych spółdzielczości pracy?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Do dochodzenia przez pracownika spółdzielni roszczeń o nagrody z funduszu postępu technicznego w jednostkach organizacyjnych spółdzielczości pracy, jeżeli zawarto z nim w tym przedmiocie umowę, dopuszczalna jest droga sądowa. Uzasadnienie faktyczneOdpowiedź na postawione pytanie prawne zależy od rozstrzygnięcia kwestii, czy sprawa o wypłacenie pracownikowi spółdzielni nagrody z funduszu postępu technicznego w jednostkach organizacyjnych spółdzielczości pracy jest sprawą cywilną. W myśl bowiem art. 2 k.p.c., do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne oraz Sąd Najwyższy, jeżeli sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych, państwowego arbitrażu gospodarczego lub arbitrażu resortowego. W doktrynie panuje pogląd, że sprawą cywilną jest sprawa, w której strony występują w charakterze podmiotów równorzędnych i która podlega rozstrzygnięciu przez zastosowanie normy cywilnej sensu largo, a więc normy prawa cywilnego sensu stricto, prawa pracy, prawa autorskiego itp. Stosunek prawny ma natomiast charakter administracyjny, jeżeli jednym z jego uczestników jest organ państwowy (lub społeczny), który występuje wobec pozostałych uczestników z mocy swej władzy zwierzchniej, a świadczenia związane z tym stosunkiem należą do zarządzającej i wykonawczej działalności państwa.Po tej linii poszło też orzecznictwo Sądu Najwyższego, w tym także orzecznictwo powiększonych składów. Między innymi w uchwale składu 7 sędziów z dnia 6.VI.1960 r. I CO 11/60 (OSN 3/1961, poz. 63) Sąd Najwyższy stwierdził, że 1) do dochodzenia roszczeń pracowników o nagrody (premie) z funduszu zakładowego droga sądowa jest dopuszczalna oraz że 2) sąd jest uprawniony do badania, czy odmowa przyznania pracownikowi nagrody (premii) z funduszu zakładowego nie narusza postanowień regulaminu, przewidującego sposób przyznania nagród (premii) z tego funduszu.Użycie w aktach prawnych wyrażenia "nagroda" nie ma decydującego znaczenia. O uznaniowym charakterze nagrody (premii) nie decyduje sama nomenklatura, ale to, czy przyznanie jej pozostawione jest swobodnemu uznaniu dysponenta funduszu, czy też jest uzależnione od spełnienia się określonych warunków, np. wykonania planu, terminowego zakończenia prac itp. (por. wyrok SN z dnia 7.XII.1963 r. II PR 846/63, OSNCP 2/1965, poz. 25). W tym zakresie orzecznictwo Sądu Najwyższego można już uznać za ustalone. Przyjmuje się, że jeżeli przyznanie nagrody uzależnione jest od określonych czynników, to jest ona w istocie premią i można jej dochodzić na drodze sądowej.Przepisy regulujące zasady tworzenia i podziału funduszu postępu technicznego w jednostkach organizacyjnych spółdzielczości pracy zawarte są w uchwałach Zarządu Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy: nr 427 z dnia 1.XII.1959 r. w sprawie zasad gospodarki finansowej spółdzielczości pracy (Biuletyn CZSP nr 33-36, poz. 128) oraz nr 54 z dnia 16.III.1965 r. w sprawie spółdzielczego funduszu postępu technicznego i organizacyjno-ekonomicznego (Biuletyn CZSP nr 10-11, poz. 23), a także w piśmie okólnym CZSP - Dział Księgowości i Finansów - z dnia 26.I.1967 r. w sprawie zasad gospodarowania, ewidencji oraz sprawozdawczości funduszu postępu technicznego i organizacyjno-ekonomicznego (Biuletyn CZSP nr 11, poz. 98).Fundusze spółdzielczości pracy obejmują m.in. fundusz postępu technicznego (§ 3 pkt 1 lit. c uchwały nr 427). Fundusz ten jest scentralizowany i znajduje się częściowo w dyspozycji związków spółdzielczych, a częściowo w dyspozycji Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy (§ 5 uchwały nr 54, zwanej w dalszym ciągu "uchwałą"). Kontrahentem wykonawców poszczególnych tematów objętych planem postępu technicznego są wzmiankowane wyżej związki (§ 9 ust. 1 pisma ogólnego z dnia 26.I.1967 r.).Realizacja poszczególnych tematów może nastąpić m.in. przez pracowników spółdzielni.W myśl § 11 ust. 1 pkt 1 uchwały i § 67 ust. 1 pkt 1 pisma ogólnego, przy wykonywaniu prac związanych z postępem technicznym lub warunkujących postęp organizacyjno-ekonomiczny dysponent funduszu może wykonać całość lub część prac przez pracowników związku w ramach ich normalnych prac. Dysponent funduszu może również powierzyć pracownikom spółdzielni prace związane z wdrażaniem do produkcji rozwiązań, które wymagają szczególnej znajomości warunków danej spółdzielni (§ 11 ust. 1 pkt 6 uchwały i § 7 ust. 1 pkt 4 pisma ogólnego). Zlecenie wykonania tych prac następuje w formie umowy (§ 8 ust. 1 pisma okólnego). Za wykonanie niektórych prac mogą być przyznawane nagrody (§ 15 ust. 1 uchwały), których wysokość ustala się przed zleceniem pracy, po określeniu jednocześnie warunków, jakie muszą być spełnione, żeby nagroda mogła być wypłacona w pełnej wysokości (§ 16 ust. 4 uchwały). Wysokość nagrody za wykonanie całości pracy nie może być niższa od 10.000 zł i wyższa od 50.000 zł. Wyjątki od tej zasady przewidziane są w § 22 uchwały.Nagrody należy wypłacać poszczególnym wykonawcom, każdemu w wysokości wynikającej z udziału w realizacji pracy.Podstawą do wypłaty całości lub części nagrody stanowi protokół odbioru i oceny nagrodzonej pracy lub jej etapu (§ 23 uchwały), a informacje o pracach przewidzianych do nagrodzenia podaje się do wiadomości w jednostkach realizujących prace nagrodzone i zatrudniających osoby nagrodzone (§ 24 uchwały).W świetle więc obowiązujących przepisów należy przyjąć dopuszczalność drogi sądowej do dochodzenia przez pracownika spółdzielni roszczeń o nagrody z funduszu postępu technicznego w jednostkach organizacyjnych spółdzielczości pracy. Między bowiem dysponentem fundusz a osobami, z którymi zawarto umowy, zawiązuje się stosunek prawny z zakresu prawa cywilnego, w ramach którego dysponent funduszu, jak również osoba podejmująca się wykonania zadania występują w charakterze podmiotów równorzędnych. Sprawa ma więc charakter sprawy cywilnej w rozumieniu art. 1 i 2 § 1 k.p.c. Pozbawienie osoby fizycznej lub prawnej drogi sądowej do dochodzenia roszczeń o charakterze majątkowym musi wynikać z wyraźnego przepisu ustawy, co w danym wypadku nie ma miejsca. W myśl zaś art. 2 § 3 k.p.c. nie są rozpoznawane w postępowaniu sądowym - oprócz spraw cywilnych wymienionych w § 2 - tylko te sprawy cywilne, które przez przepisy szczególne zostały przekazane do właściwości innych organów (por. uchwały składu 7 sędziów z dnia 17.III.1947 r. C III 1410/47, OSN 2/1948, poz. 27 oraz z dnia 22.XI.1959 r. I CO 20/59, OSN 2/1960, poz. 32).Pracownik spółdzielni ma nie tylko otwartą drogę procesu cywilnego o wypłacenie mu nagrody z funduszu postępu technicznego w jednostkach organizacyjnych spółdzielczości pracy, ale także roszczenie o przyznanie nagrody, która - jak wynika z wyżej cytowanych przepisów - nie ma charakteru uznaniowego, gdyż jej przyznanie jest uzależnione od spełnienia przesłanek przewidzianych w uchwale nr 54. Po stronie dysponenta funduszu powstaje obowiązek (jego odpowiednikiem jest uprawnienie osoby, która wykonała przyjęte na siebie zobowiązanie) wypłacenia nagrody. Tak więc bezpośredniemu wykonawcy przysługuje roszczenie do Związku o przyznanie nagrody także wtedy, gdy stroną umowy o wykonanie prac jest jednostka go zatrudniająca. W wypadku takim nagroda nabiera charakteru regulaminowego premii pracowniczej.