3 CO 30/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia C. Tabęcki. Sędziowie: S. Białek (sprawozdawca), R. Czarnecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Jana C. przeciwko Apolonii C. o unieważnienie testamentu, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Rzeszowie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:1."Czy w rozumieniu art. 80 § 2 prawa spadkowego za osobę niemą należy uważać osobę, która w czasie choroby na skutek zmian chorobowych nie może mówić, jakkolwiek przed chorobą miała całkowitą zdolność mówienia i słyszenia?"2."W wypadku twierdzącej odpowiedzi na pierwsze pytanie - czy możliwe jest sporządzenie testamentu szczególnego z art. 82 prawa spadkowego przez osobę, która z powodu choroby nie może mówić, jednakże podaje swą wolę do wiadomości trzech świadków za pomocą rozumianych przez nich znaków względnie gestów?"udzielił następującej odpowiedzi:"Ograniczenie przewidziane w § 2 art. 80 prawa spadkowego dotyczy wszystkich osób nie umiejących lub nie mogących mówić. Nie odnosi się ono jednak do testamentów szczególnych".Uzasadnienie faktyczneOgraniczenia przewidziane w § 2 art. 80 prawa spadkowego co do osób głuchych i niemych podyktowane zostały niewątpliwie troską o zgodność treści dokumentu zawierającego ujawnioną przez spadkobiercę wolę z tą właśnie wolą. Trzeba mieć przy tym na uwadze, że dokument spisany w trybie unormowanym w art. 80 § 1 prawa spadkowego ma znaczenie dokumentu publicznego i stanowi jedyny dowód treści stwierdzonego nim testamentu.Już choćby z tych względów nie można by znaleźć uzasadnienia dla rozróżnienia między wrodzoną a nabytą później niemożnością mówienia, stałą czy przejściową.Z ustawodawstw, które obowiązywały przed wejściem w życie prawa spadkowego, podobne ograniczenia znały: kodeks cywilny Napoleona (co do testamentów mistycznych - art. 979) i kodeks niemiecki (BGB - § 2243). Ustawodawstwa te formułowały jednak ograniczenie ściślej, mówiły mianowicie o "nie mogących mówić". Również i polski ustawodawca określeniem "osoby nieme" użytym w § 2 art. 80 prawa spadkowego obejmuje oczywiście wszystkie osoby, które nie mogą porozumiewać się z otoczeniem za pomocą mowy. Takie znaczenie przepisu wynika też z zawartych w nim postanowień o osobach głuchych, co do których nie może być wątpliwości, że o ograniczeniach decyduje stan w chwili sporządzenia testamentu.Wydaje się, że przedstawione w pytaniu wątpliwości nasunęły się Sądowi Wojewódzkiemu w związku ze znaczeniem, jakie nadaje się określeniu "niemowa", "niemy" w potocznej mowie. Podobnych wątpliwości nie można już mieć co do znaczenia określenia "głuchy", które oczywiście nie oznacza osoby głuchej od urodzenia.Tak samo zatem jak głuchota, również i niemożność mówienia jako przeszkoda, w sporządzeniu testamentu z art. 80 prawa spadkowego powinna być oceniana według stanu tej ułomności testatora w czasie sporządzenia testamentu.Ograniczenie z § 2 art. 80 prawa spadkowego odnosi się tylko do testamentów unormowanych tym przepisem. Wynika to przede wszystkim ze sformułowania przepisu, który stanowi, że osoby głuche lub nieme nie mogą sporządzić testamentu "w sposób przewidziany w artykule niniejszym". Zwężając w ten sposób ramy wprowadzanego ograniczenia, ustawodawca wyłączył wyraźnie możność stosowania analogii przy sporządzaniu testamentu w innych formach. Nie ma zresztą usprawiedliwionej takiej potrzeby. Ograniczenia, o jakich mowa, byłyby oczywiście nie do pomyślenia przy testamentach holograficznych z art. 79 prawa spadkowego Nie byłyby one również celowe przy testamentach notarialnych wobec szczególnych przepisów zobowiązujących notariuszy do zwrócenia szczególnej ostrożności - przy spisywaniu aktów notarialnych - na treść czynności prawnych podejmowanych przez osoby głuche lub nieme.Jeśli wreszcie chodzi o testamenty szczególne, to są one pomyślane tylko dla takich sytuacji, w których sporządzenie testamentu w innej formie (zwykłego) nie jest możliwe albo jest bardzo utrudnione. Ustawodawca nie chciał widocznie odbierać testatorowi, nawet nie mogącemu mówić czy głuchemu, tej jedynej możliwości. Przy testamencie z art. 82 prawa spadkowego istnieje zresztą większa możliwość zbadania prawdziwej woli testatora przez przesłuchanie świadków testamentu. Sporządzenie przez osoby nieme lub głuche testamentu w tej formie jest oczywiście uwarunkowane możliwością wyrażenia przez nie woli w sposób dla świadków zrozumiały.Pewnym sprawdzianem przedstawianego tu poglądu są projekty kodeksu cywilnego PRL. Projekt z 1960 roku nie zawierał postanowień o testamentach allograficznych, tak jak czyni to obowiązujący art. 80 prawa spadkowego, i nie przewidywał również żadnych ograniczeń dla osób niemych lub głuchych. Ostatni projekt z roku 1961 znowu recypuje przepisy o testamentach sporządzonych przed przewodniczącym, członkiem lub sekretarzem prezydium miejscowej rady narodowej i znów dla tej tylko formy testamentu przewiduje ograniczenia co do osób głuchych lub niemych.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.