I CR 385/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia L. Konic. Sędziowie: J. Kamiński (sprawozdawca), J. Krzyżanowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Michaliny B., Józefa B. i Władysławy F. przeciwko Czesławie K. o uznanie testamentu za nieważny, po rozpoznaniu rewizji powodów od wyroku Sądu Powiatowego w Lublinie z dnia 30 czerwca 1958 r., przekazanej Sądowi Najwyższemu przez Sąd Wojewódzki w Lublinie celem rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego w trybie art. 388 k.p.c.,1)przejął sprawo do rozpoznania we własnym zakresie,2)zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Powiatowemu w Lublinie w innym składzie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowodowie wnosili o uznanie za nieważny testamentu Magdaleny B., sporządzonego w Biurze Notarialnym w L. i ogłoszonego przez Sąd Powiatowy w Lublinie, twierdząc, że spadkodawczyni B. nie umiała czytać, wskutek czego mogła składać oświadczenie woli jedynie w formie aktu notarialnego.Pozwana nie uznała powództwa.Sąd Powiatowy w Lublinie wyrokiem z dnia 30 czerwca 1958 r. oddalił powództwo.Sąd Powiatowy ustalił, że Magdalena B. wręczyła notariuszowi w Państwowym Biurze Notarialnym testament, sporządzony przez adwokata J. i podpisany przez nią po uprzednim jego odczytaniu, oświadczając, że jest to jej testament. Notariusz testament przyjął i przechował go. Zarzutu pozwanej, że spadkodawczyni nie umiała pisać, Sąd nie uwzględnił, ponieważ świadek J. zeznał, iż testatorka sama odczytała testament i w jego obecności podpisała go.Powyższy wyrok zaskarżyli powodowie, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania oraz zarzucając naruszenie przepisów art. 81 § 2 pr. spadk. oraz art. 67 i 63 p.o.p.c.Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 21 marca 1959 r. przekazał Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c. do rozstrzygnięcia następujące zagadnienie prawne:"Czy osoba nie umiejąca lub nie mogąca czytać może sporządzić testament w sposób, przewidziany w art. 81 § 2 pr. spadk.?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i zważył, co następuje:W myśl art. 81 § 2 pr. spadk. spadkodawca może sporządzić testament przed notariuszem również w ten sposób, że wręczy mu pismo z oświadczeniem, iż pismo to jest jego testamentem, przy czym pismo to może być napisane przez spadkodawcę lub inną osobę, powinno być jednak podpisane przez spadkodawcę. Z powyższego wynika, że testament musi być przez testatora podpisany, przez co należy rozumieć, iż podpis testatora ma udowodnić, że testament, który składa notariuszowi, czytał i że treść tego testamentu odpowiada wyrażonej przez testatora woli. W konsekwencji więc należy dojść do wniosku, że spadkodawca, chcąc sporządzić testament z art. 81 § 2 pr. spadk., musi umieć czytać, gdyż w przeciwnym razie nie mógłby złożyć notariuszowi oświadczenia, że testament, napisany przez inną osobę, jest jego testamentem. Potwierdza to również przepis art. 67 p.o.p.c., w myśl którego osoby nie umiejące lub nie mogące czytać mogą składać oświadczenia woli na piśmie jedynie w formie aktu notarialnego, co wymagałoby, jeśli chodzi o testament, zachowania formy przewidzianej w art. 81 § 1 pr. spadk. W tych warunkach w sprawie niniejszej istotną rzeczą jest okoliczność, czy testatorka umiała czytać.Sąd Powiatowy opierając się na zeznaniu świadka J., adwokata, który pisał testament, ustalił, że testatorka sama odczytywała testament i w obecności świadka podpisała. Świadek J. zeznał: "czy B. umiała pisać, nie wiem; wiem, że w mojej obecności własnoręcznie podpisała, gdy dałem jej do czytania, i odniosłem wrażenie, że czytała, lecz głośno nie odczytywała". Na podstawie powyższych zeznań nie można z zupełną pewnością twierdzić, że testatorka umiała czytać i testament odczytała. Zeznaniom świadka Józefy P. i Stanisława Z., którzy stwierdzili, że B. ani pisać, ani czytać nie umiała, Sąd Powiatowy nie dał wiary zaznaczając, że zeznania te są złośliwe i wykrętne, jednakże nie uzasadnił, dlaczego nie daje im wiary i dlaczego są złośliwe i wykrętne. Jeżeli Sąd miał wątpliwość co do wiarogodności zeznań tych świadków, powinien był na podstawie art. 236 k.p.c. z urzędu zażądać nowych dowodów w celu ustalenia tak istotnej dla sprawy okoliczności.Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd powinien przeprowadzić nowe dowody, czy B. umiała czytać, w szczególności zaś, czy umiała czytać tekst "pisany" (nie drukowany), i w tym celu zbadać w charakterze świadka sołtysa wsi, w której mieszkała B., a w razie potrzeby przeprowadzić inne dowody.Z tych względów i z mocy art. 384 k.p.c. należało orzec jak w sentencji wyroku.