I CR 401/67

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Tomasza J. o stwierdzenie praw do spadku, na skutek rewizji Michała J. od postanowienia Sądu Powiatowego w Bielsku Podlaskim z dnia 8 kwietnia 1966 r. - rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawca Tomasz J. żądał stwierdzenia nabycia praw do spadku po Cyrylu J., zmarłym w dniu 8.V.1964 r., na rzecz jego spadkobierców ustawowych. W toku postępowania syn spadkobiercy Michał J. przedstawił testament spadkodawcy z dnia 7.V.1964 r., żądając stwierdzenia praw do spadku na rzecz spadkobierców testamentowych.Sąd Powiatowy w Bielsku Podlaskim postanowieniem z dnia 8.IV.1966 r. nr Ns II 240/65 stwierdził nabycie spadku po Cyrylu J. przez jego spadkobierców ustawowych. Sąd ten ustalił, iż przy sporządzeniu testamentu w trybie art. 80 § 1 prawa spadkowego było obecnych dwóch przywołanych świadków, a mianowicie Aleksander Z. i Stefan M. Ten ostatni nie umie ani pisać, ani czytać, a tylko umie podpisać się alfabetem rosyjskim. W związku z tym testament ten jest z mocy art. 89 § 1 i 86 pkt 3 prawa spadkowego nieważny.Od postanowienia tego Michał J. wniósł rewizję i zarzucając sprzeczność ustalenia co do analfabetyzmu świadka M. z treścią materiału dowodowego zebranego w sprawie, żądał zmiany tego postanowienia i stwierdzenia nabycia spadku przez spadkobierców testamentowych.Sąd Wojewódzki w Białymstoku w związku z tą rewizją przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne: "czy osoba umiejąca czytać, a nie umiejąca pisać może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy postanowił na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. przejąć sprawę do rozpoznania i zważył, co następuje:Ustalenie zaskarżonego postanowienia, iż świadkami spornego testamentu byli jedynie Aleksander Z. i Stefan M., znajduje oparcie zarówno w samej treści opisanego i podpisanego testamentu, jak i w zeznaniach przewodniczącego GRN Ł., sekretarza GRN W. oraz tychże świadków. Co do kwalifikacji świadka M. w zakresie umiejętności czytania i pisania tenże zeznał w dniu 21.XII.1965 r., iż nie umie pisać ani po polsku, ani po rosyjsku, sam zaś nauczył się czytać o tyle, że umie przeczytać "słowo drukowane" lub "napisane tylko kaligrafią". Innych dowodów w tym przedmiocie nie zebrano.Zgodnie z art. 86 pkt 3 prawa spadkowego nie może być świadkiem przy sporządzaniu testamentu osoba, która nie umie czytać i pisać. Prima facie można by ze sformułowania tego przepisu wnioskować, iż świadkiem testamentu nie może być jedynie zupełny analfabeta, który nie umie "czytać i pisać". Stanowisko to jednak byłoby błędne. Testament jest czynnością prawną o wyjątkowej działalności, gdyż dotyczy całości praw majątkowych testatora. Uchybienia popełnione przy jego sporządzaniu, często ze względu na śmierć testatora, nie mogą być już konwalidowane, a wreszcie treść testamentu - szczególnie w przypadkach z art. 80 § 1 i 82 prawa spadkowego - można ustalić jedynie w oparciu o dokument podpisany przez świadków, lub o zeznania tychże świadków. Świadkowie testamentu nie są więc tylko świadkami pewnych zdarzeń faktycznych, do których późniejszego zrelacjonowania przed sądem wystarczy umiejętność ich obserwowania i zdolność zapamiętywania, lecz są świadkami czynności prawnej, z której treści i znaczenia powinni zdawać sobie sprawę. Dlatego też od osób mających być świadkami testamentu należy wymagać odpowiedniego poziomu intelektualnego, którego obiektywne minimum powinna stanowić umiejętność czytania i pisania. Brak którejkolwiek z tych umiejętności świadczy o tym, że osoba ta nie posiada tego minimum. W konsekwencji należy uznać, że zgodnie z art. 86 pkt 3 prawa spadkowego świadkiem przy sporządzeniu testamentu może być tylko osoba, która umie czytać i pisać.Skoro więc z prawidłowych ustaleń zaskarżonego postanowienia wynika, że świadek testamentu Stefan M. nie umie pisać, to nie mógł on być świadkiem testamentu (art. 86 pkt 3 prawa spadkowego) i Sąd Powiatowy trafnie uznał testament Cyryla J. z dnia 7.V.1964 r. za nieważny (art. 89 § 1 prawa spadkowego), oraz stwierdził nabycie spadku na rzecz spadkobierców ustawowych (art. 15 § 2 prawa spadkowego).Z tych względów należało oddalić rewizję (art. 387 k.p.c.).