VI KO 96/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: K. Dobesz, S. Kalinowski, J. Majewski, T. Majewski, M. Paluch, J. Zembaty (sprawozdawca). Prokurator: T. Guzkiewicz.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Wojciecha Ł. oskarżonego z art. 15 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 171), po wysłuchaniu wniosku Prokuratora, uchwalił przedstawioną przez zwykły skład sędziów Sądu Najwyższego w trybie art. 390 § 1 k.p.k. kwestię prawną wymagającą zasadniczej wykładni ustawy: "Czy podmiotem przestępstwa określonego w art. 15 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zwalczaniu spekulacji i o ochronie interesów nabywców oraz producentów rolnych w obrocie handlowym (Dz. U. Nr 39, poz. 171) może być także adwokat pobierający za swoje usługi, świadczone zawodowo, zapłatę wyższą od obowiązującej"? rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneW kwestii poruszonej przez Sąd Najwyższy istotnym dla wykładni przepisu art. 15 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 171) Jest nie tylko tytuł ustawy, wskazujący na to, że dotyczy ona zwalczania "spekulacji" i ochrony "interesów nabywców" oraz producentów rolnych "w obrocie handlowym". Rozstrzygające znaczenie ma przegląd treści wszystkich przepisów wymienionej ustawy. Przegląd ten wykazuje, że w ustawie z dnia 13 lipca 1957 r., zgodnie z jej tytułem, chodzi wszędzie o niedozwolone czyny wiążące się ze sferą zarobkowych czynności gospodarczych, w szczególności - z uprawianiem handlu. Ustawa ta w art. 1-14 stanowi o typowym dla handlu zbyciu, sprzedaży lub odprzedaży z zyskiem, nabyciu lub przecenie towarów, w niektórych zaś z tych przepisów (art. 8 § 2, art. 9, 10, 11 § 2, art. 12 i art. 14) wymaga jeszcze, aby działanie sprawcy następowało "w przedsiębiorstwie". W tych ostatnich przepisach mowa jest jednocześnie albo o działaniu "w przedsiębiorstwie handlowym", albo tylko "w przedsiębiorstwie" (art. 8 § 2, oraz art. 9, 10 i 11 § 2). Jednakże wyrażenie "w przedsiębiorstwie" dowodzi związku działania z czynnościami natury gospodarczej. Poza tym łączy się ono w każdym z odpowiednich przepisów z kwestią "sprzedaży towarów", a w ogóle konteksty nie pozwalają wątpić o działaniu w "przedsiębiorstwie zarobkowym", czyli - stosownie do norm art. 1 i 2 kodeksu handlowego - w stosunkach handlowych. Nadmienić tu wypada, że w myśl art. 31 Prawa Przemysłowego osoba uprawniona do prowadzenia przemysłu wytwórczego ma prawo nie tylko sprzedaży własnych wyrobów, ale i sprzedaży wyrobów danego rodzaju przemysłu także cudzej produkcji.Na tle tych uwag, jeżeli przy tym mieć na uwadze brzmienie tytułu ustawy z dnia 13 lipca 1957 r., nie byłoby zrozumiałe, dlaczego jedynie art. 15 tej ustawy, ostatni z zawierających dyspozycje określonych w niej przestępstw miałby obejmować swoim zakresem również usługi charakteru niegospodarczego, w tym - i usługi świadczone przez adwokatów. Art. 2 i 45 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. o ustroju adwokatury (jednolity tekst: Dz. U. z 1959 r. Nr 8, poz. 41) stanowi o wykonywaniu przez adwokatów usług niegospodarczych, bo polegających na "udzieleniu pomocy prawnej" (art. 2 i dalsze), tj. na obronie i zastępstwie stron przed sądami lub urzędami i odpowiednimi instytucjami, oraz na udzielaniu porad i opinii, a także na "opracowywaniu aktów prawnych" (art. 49). Logiczna wykładnia prowadzić musi do jedynego wniosku, że świadczenie usług według art. 15 cytowanej ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. to nie wszelkie możliwe, znane naszemu prawu (tytuł XI kod. zobow.) świadczenia usług, lecz pewien określony ich krąg, zamykający się w granicach obrotu gospodarczego. Gdyby miało być inaczej, sankcjom karnym przewidzianym w art. 15 wymienionej ustawy podlegałby również ten, kto zażądałby i pobrał za swe świadczenia wynikające z umowy o pracę wynagrodzenie wyższe od obowiązujących stawek (art. 441-477 k.z., traktujące umowę o pracę jako umowę o świadczenie usług). Odrzucając takie możliwości interpretacyjne artykułu 15 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r., jako oczywiście sprzeczne z celami tej ustawy, mającej chronić przed spekulacją i zamachami na interesy nabywców (lub producentów rolnych) w obrocie handlowym, wyłączyć trzeba z rzędu usług, o którym stanowi wspomniany przepis ustawy, zarówno usługi z tytułu umowy o pracę, jak i usługi z tytułu zlecenia (art. 498-516 k.z.). Przyjąć natomiast należy, że w przepisie tym chodzi o usługi mające charakter wymienny, spełniające potrzeby obrotu, a więc zbliżone pojęciowo do umowy sprzedaży, czyli - przede wszystkim - o świadczenia z tytułu umowy o dzieło (J. Namitkiewicz: Kodeks zobowiązań, 1949 r., t. II, s. 322).Umowa adwokata z klientem o prowadzenie sprawy nie jest umową o dzieło, podlega zaś przepisom o zleceniu (orzecz. S.N. z 28.12.1937 r., ogł. w OSP, 1938 r., poz. 159), będącym typową umową starannego działania, podczas gdy umowa o dzieło jest typową umową rezultatu (Z. K. Nowakowski: Zobowiązania rezultatu i starannego działania, "Ruch Prawniczy i Ekon.", 1959 r., z. II, str. 103 i 107), ocenianego co do swojej wartości, gdy brak umowy o wysokość wynagrodzenia, według obiektywnych kryteriów, jakie przedstawia on w obrocie (J. Korzonek - I. Rosenbluth: Kodeks zobowiązań. Komentarz, wyd. II, 1937 r., t. I str. 1137).Adwokat pobiera za swoje świadczenia na rzecz klienta wynagrodzenie, którego wysokość, nie uzależnioną nigdy od wyników (rezultatów) starań adwokata, określają specjalne przepisy prawne. Nie dotyczą go normy o ustaleniu cen, opłat i stawek taryfowych (ustawa z dnia 3 czerwca 1953 r. - Dz. U. Nr 31, poz. 122), wydane m. in. w celu "ochrony interesów nabywców" (wstęp do wymienionej ustawy z dnia 3 czerwca 1953 r.). Z usług adwokata nie korzysta "nabywca". Działalność adwokata nie jest objęta cytowaną ustawą z dnia 13 lipca 1957 r., która stanowi przecież o ochronie "nabywców".Usługi adwokata, który podlega publicznej władzy dyscyplinarnej, a wraz z całą adwokaturą "współdziała z sądami i innymi władzami w ochronie porządku prawnego" (art. 2 ustawy o ustroju adwokatury), nie mogą być, gdy chodzi o charakter prawny tych usług, zawodowo przez niego świadczonych dla ludności, stawiane na równi z usługowym zatrudnieniem zarobkowym, które zalicza się do przemysłu (art. 1 Prawa przemysłowego), w szczególności - rzemiosła (por. art. 2 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 11 września 1956 r. o izbach rzemieślniczych i Związku Izb Rzemieślniczych - Dz. U. Nr 41, poz. 190, oraz art. 2 i 3 ust. 1 ustawy z dnia 2 lipca 1958 r. o Komitecie Drobnej Wytwórczości - Dz. U. Nr 45, poz. 225). Prawo przemysłowe, które, jak wspomniano, zajmuje się także dziedziną czynności usługowych, wyraźnie zresztą stawia poza obrębem przemysłu "pracę zawodową adwokatów" (art. 2 pkt 11). Tak samo w ustawie z dnia 1 lipca 1958 r. o zezwoleniach na wykonywanie przemysłu, rzemiosła, handlu i niektórych usług przez jednostki gospodarki nie uspołecznionej (Dz. U. Nr 45, poz. 224) w art. 1 ust. 2 pkt 7 zaznaczono wyraźnie, że nie dotyczy ona "usług świadczonych w wykonywaniu wolnych zawodów". Dodać nadto należy, że według art. 2 § 3 kodeksu handlowego "wykonywanie zawodu wolnego samo przez się nie jest przedsiębiorstwem zarobkowym".Pobierania przez adwokatów za usługi świadczone zawodowo zapłaty wyższej od obowiązującej nie można uważać za spekulację. Spekulacja bowiem, o której mowa w tytule omawianej ustawy z dnia 13 lipca 1957 r., nie obejmuje - jak to wynika z dotychczas przytoczonych argumentów - usług świadczonych przez przedstawicieli wolnych zawodów.Tak więc do usług adwokatów, jako działających poza dziedzinami "nabywania" wartości natury gospodarczej oraz nie pokrywających się z pojęciem spekulacji, nie mają zastosowania normy ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zwalczaniu spekulacji i ochronie interesów nabywców i producentów rolnych w obrocie handlowym. Pobranie przez adwokata wyższego wynagrodzenia od przysługującego mu z mocy obowiązujących w tej mierze przepisów powoduje natomiast - poza kwestią ewentualnej odpowiedzialności cywilnej i karnej z ustaw podatkowych - wymierzenie kary w postępowaniu dyscyplinarnym unormowanym w rozdziale 11 ustawy z dnia 27 czerwca 1950 r. o ustroju adwokatury (jednolity tekst: Dz. U. z 1959 r. Nr 8, poz. 41), którą adwokat może nieraz odczuć boleśniej aniżeli skazanie z art. 15 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. Za przestępstwo bowiem z art. 15 tej ustawy grozi kara aresztu do roku lub grzywny, podczas gdy za wykroczenie dyscyplinarne adwokat może być ukarany nawet wydaleniem z adwokatury (art. 89 ust. 1 pkt 4 powołanej ustawy o ustroju adwokatury).Z tych powodów uchwalono jak w konkluzji uchwały.