I CO 25/59

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Marowski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Wiszniewski, W. Formański.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Marianny B. o dział spadku po Stanisławie i Katarzynie małżonkach K., po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 6 maja 1959 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:"Czy art. 756 i 757 k. Nap. utracił moc jeszcze przed zunifikowaniem prawa cywilnego w Polsce, a to wskutek niestosowania ich (desuetudo), o ile chodzi o ograniczenie praw dziecka pozamałżeńskiego do spadku po jego matce, a w razie odpowiedzi negatywnej, czy w związku z art. II przep. wpr. kod. rodz., uchylającym wszelkie ograniczenia dotyczące stanowiska prawnego dzieci nie pochodzących od męża matki, mogą być powyższe przepisy k. Nap. stosowane odnośnie dziedziczenia po matce, o ile spadek po niej otworzył się pod rządem k. Nap., którego przepisy należałoby stosować w myśl art. XVIII przep. wpr. prawo spadkowe (dekret z dnia 8.X.1946 r.)?",postanowił udzielić następującej odpowiedzi: "Przepisy art. 756 i 757 kod. cyw. z 1804 r. stosuje się w wypadku, gdy spadek otwarty został przed dniem 1 lipca 1946 r.".Uzasadnienie faktycznePrzepisy art. 756 i 757 k.c. z 1804 r. uchylone zostały przepisem art. VI pkt 1 przepisów wprow. prawo rodzinne. W miejsce ich, na okres do czasu wejścia w życie prawa spadkowego, weszły przepisy art. XXVII § 1 przep. wpr. pr. rodz., według których dziecko pozamałżeńskie ma w zakresie praw spadkowych stanowisko dziecka z małżeństwa w stosunku do matki i jej rodziny, a dziecko uprawnione, zrównane i uznane - także w stosunku do ojca i jego rodziny. Według wyraźnego przepisu § 2 tego artykułu, przepisu § 1 nie stosuje się, gdy spadek został otwarty przed dniem wejścia w życie prawa rodzinnego, tj. przed dniem 1 lipca 1946 r. Wobec szczególnego uregulowania zagadnienia dziedziczenia w powołanym przepisie art. XXVII, przepis art. XXIII przep. wprow. pr. rodz., realizujący zasadę, że stanowisko prawne dzieci pozamałżeńskich urodzonych przed dniem wejścia w życie prawa rodzinnego ocenia się według przepisów tego prawa, nie dotyczy uprawnień spadkowych. Ponadto z powyższych przepisów wynika pogląd ustawodawcy, że zagadnienie dziedziczenia dzieci jest wyłącznie zagadnieniem prawa spadkowego.Prawo spadkowe, które weszło w życie z dniem 1 stycznia 1947 r., recypowało w (uchylonym obecnie) art. 20 zasady dziedziczenia dzieci pozamałżeńskich uregulowane w przepisie § 1 art. XXVII przep. wpr. pr. rodz., zasada zaś § 2 tegoż artykułu została zrealizowana w przepisie art. XVIII przep. wprow. pr. spadk. stanowiącym, że w sprawach spadkowych stosuje się prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy. Jednocześnie przepisem art. VI pkt 5 przep. wprow. pr. spadk. uchylono przepis art. XXVII przep. wprow. pr. rodz., obowiązujący zresztą, według brzmienia tego przepisu, tylko do czasu wejścia w życie prawa spadkowego.Z powyższego wynika, że o zastosowaniu przepisów prawa spadkowego decyduje chwila otwarcia spadku. Przepisy art. 756 i 757 kod. cyw. z 1804 r. mają więc zastosowanie, jeżeli spadek został otwarty pod rządem tych przepisów obowiązujących, jak wyżej wskazano do dnia 30 czerwca 1946 r. Wyrażane niekiedy przez sądy poglądy odmienne wynikały z niewzięcia pod uwagę przepisu art. XXVII przep. wpr. pr. rodz. i wynikającego z jego treści ograniczenia znaczenia art. XXIII tychże przepisów.W związku z częścią pytania dotyczącą wygaśnięcia przepisów art. 756 i 757 kod. cyw. z 1804 r. przez niestosowanie ich jeszcze przed 1946 r., należy zaznaczyć, że jeśli byłoby dopuszczalne uznanie przepisu prawa za wygasły na skutek niestosowania go, to można by o wygaśnięciu go mówić dopiero wtedy, gdyby powszechnie nie był stosowany przez sądy, w tym także i przez Sąd Najwyższy. Żeby stwierdzić tę okoliczność, Sąd Najwyższy przejrzał całość publikowanego w zbiorze urzędowym w okresie od 1919 r. do 1939 r. orzecznictwa Sądu Najwyższego i nie znalazł orzeczenia, w którym by Sąd Najwyższy wypowiedział tezę o niestosowaniu przepisów art. 756 i 757 k.c. z 1804 r. lub zastosował w ich miejsce inne zasady. Natomiast Sąd Najwyższy znalazł orzeczenie z dnia 7 lutego 1930 r. I C 1665/29 (Zb. Orz. S.N. Izby Cywilnej rok 1930, półrocze I, poz. 32), w którym Sąd Najwyższy wyraził pogląd odmienny w słowach: "(...) skoro zatem Sąd Apelacyjny (...) doszedł do wniosku, że nie było uznania skarżącego za dziecko naturalne przez swoją matkę (...), to zasadnie uznał, iż skarżący nie posiada praw spadkowych po matce swojej z art. 756-799 k.c. płynących". Ten sam pogląd wynika pośrednio z orzeczenia S. N. z dnia 4 lutego 1926 r. I C 180/25 (Zb. Orz. S.N. Izby I (cyw.), rok 1926, półr. I, poz. 18). Z powyższych względów odpada potrzeba rozważania dopuszczalności uznania przepisu prawa za wygasły na skutek niestosowania go.