I CR 519/55

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Marowski. Sędziowie: H. Dąbrowski (sprawozdawca), M. Wilewski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Tadeusza Konstantego G. o stwierdzenie praw do spadku i dział po Mieczysławie i Cecylii G., po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla woj. warszawskiego z dnia 22 listopada 1954 r.,stwierdza, że zaskarżone orzeczenie wydane zostało z pogwałceniem przepisów prawa.Uzasadnienie faktyczneTadeusz Konstanty G., syn Antoniego, wystąpił przed b. Sąd Grodzki w Sobolewie z wnioskiem o stwierdzenie praw do spadku po stryju swym Mieczysławie G., zmarłym 22 czerwca 1924 r., i po córce tegoż stryja, a ciotecznej siostrze wnioskodawcy Cecylii G., zmarłej 17 maja 1944 r. Wnioskodawca wskazał jako spadkobierców, oprócz siebie, swego brata Józefa Władysława G. oraz ciotecznego brata Zygmunta W.W pierwszej fazie postępowania zgłosiły swój udział:1)Marianna K., po mężu S., urodzona dnia 9 stycznia 1913 r., która postanowieniem, b. Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 22 marca 1949 r., zatwierdzonym postanowieniem b. Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 14 października 1949 r., zrównana została w myśl art. 69 pr. rodz. z 1946 r. z dzieckiem z małżeństwa Mieczysława G.,2)Marianna W., urodzona 17 czerwca 1909 r., co do której w toku postępowania w sprawie w okresie późniejszym Sąd Powiatowy w Garwolinie Wydział Zamiejscowy w Sobolewie wyrokiem z dnia 19 września 1951 r. ustalił, że Mieczysław G. jest jej ojcem.W toku postępowania zmarł bez testamentu uczestnik postępowania Zygmunt W., a w jego miejsce weszła do sprawy żona jego Helena W. osobiście i jako przedstawicielka swoich i zmarłego Zygmunta W. trojga dzieci: Władysława Jana, Ireny Henryki i Mariana Leona.Sąd Powiatowy postanowieniem z dnia 16 kwietnia 1954 r. stwierdził, że spadek po Mieczysławie G., zmarłym w 1924 r., dziedziczą jego córki Cecylia G. i Marianna S. niepodzielnie każda po połowie, a spadek po Cecylii G. zmarłej w 1944 r., dziedziczy Marianna S., siostra zmarłej, w całości.Wskutek rewizji Marianny W. Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 22 listopada 1954 r. zmienił postanowienie Sądu Powiatowego i stwierdził prawo do obu spadków również na rzecz Marianny W., oddalił zaś rewizję spadkobierców Zygmunta W. oraz Tadeusza Konstantego i Józefa Władysława G.W dniu 8 czerwca 1955 r. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego złożył rewizję nadzwyczajną od powyższego postanowienia Sądu Wojewódzkiego z wnioskiem o zmianę tegoż postanowienia i postanowienia Sądu Powiatowego w Garwolinie Wydział Zamiejscowy w Sobolewie i stwierdzenie praw do spadku:1)po Mieczysławie G., synu Antoniego i Konstancji, zmarłym 22 czerwca 1924 r. w Greonorowie, na rzecz jego córki Cecylii G. w całości,2)po Cecylii G., córce Mieczysława i Pauliny, zmarłej w dniu 17 maja 1944 r., na rzecz jej siostry Marianny S. i Marianny W. po 1/4 części i na rzecz spadkobierców jej ciotecznego brata Zygmunta W.: wdowy po nim Heleny W. oraz małoletnich dzieci: Władysława Jana, Ireny Henryki i Mariana Leona po 1/8 części.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Kodeks rodzinny zniósł różnice między stanowiskiem prawnym dzieci z małżeństwa i dzieci pozamałżeńskich, jakie istniały jeszcze w prawie rodzinnym z 1946 r. Ograniczenia wynikające z Prawa rodzinnego z 1946 r. zostały ponadto wyraźnie uchylone przez przepis art. II przep. wprow. k.r. Nabycie praw, które Kodeks rodzinny nadaje dzieciom urodzonym poza małżeństwem, nastąpiło z mocą wsteczną w stosunku także do dzieci urodzonych przed wejściem w życie Kodeksu rodzinnego, tj. przed dniem 1 października 1950 r. (art. X przep. wprow. k.r.), z tym jednak zastrzeżeniem, że nie może to prowadzić do zmian w zakresie praw nabytych przez inne osoby (art. XXVII § 2 przep. wprow. k.r.).Wyjaśnił to Sąd Najwyższy w uchwale składu 7 sędziów z dnia 22 września i 6 października 1951 r. Nr C 426/51 [ZO z 1952 r., poz. 5], podając zarazem wyczerpujące powody takiej wykładni.Jak podkreślił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu tej uchwały, ograniczenie nabycia praw przez dzieci, wynikające z art. XXVII § 2 przep. wprow. k.r., ma miejsce w każdym wypadku, w którym nabycie to byłoby możliwe tylko kosztem "naruszenia praw nabytych przez inne osoby", co zachodziłoby właśnie w razie dziedziczenia dziecka po ojcu zmarłym przed wejściem w życie Kodeksu rodzinnego, gdyż spadek musiał już być nabyty przez spadkobierców powołanych według przepisów obowiązujących w chwili otwarcia spadku. Dzieci urodzone poza małżeństwem nie dziedziczą zatem po swym ojcu i członkach jego rodziny, zmarłych przed wejściem w życie Kodeksu rodzinnego, nie tylko wówczas, gdy - jak to mylnie przyjął Sąd Wojewódzki - ojcostwo dziecka zostało sądownie ustalone w sposób przewidziany w przepisach obowiązujących przed wejściem w życie Kodeksu rodzinnego, tj. przed 1 października 1950 r., lecz także wówczas, gdy ustalenie ojcostwa, jak to ma miejsce w odniesieniu do Marianny W., nastąpiło pod rządem Kodeksu rodzinnego. Za takim wynikiem, jak to podkreślono w powołanej wyżej uchwale, przemawia też treść art. XVIII przep. wprow. Prawo spadkowe, według którego w sprawach spadkowych stosuje się "prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy", a więc prawo w ogóle, a nie tylko prawo spadkowe.Jeśli chodzi o uprawnienia Marianny S. po ojcu Mieczysławie G. i jej siostrze Cecylii G. z tytułu zrównania jej z dzieckiem z małżeństwa, to stanowisko obu sądów nie znajduje również oparcia w przepisach prawnych. Oba sądy pominęły przede wszystkim treść art. XXVII przep. wprow. Prawo rodzinne z 1946 r., które to przepisy weszły w życie z dniem 1 lipca 1946 r. Według § 1 pkt 1 tego przepisu, dzieci zrównane dziedziczą także w stosunku do ojca i jego rodziny, jednakże przepisu tego, jak to stanowi § 2 cyt. art. XXVII, nie stosuje się do spadków otwartych przed wejściem w życie Prawa rodzinnego z 1946 r. Aczkolwiek więc Marianna S. prawomocnym postanowieniem b. Sądu Okręgowego w Warszawie z 14 września 1949 r. została zrównana z dzieckiem z małżeństwa, to jednak z mocy wyraźnego przepisu art. XXVII § 2 przep. wprow. Prawo rodzinne z 1946 r. nie nabyła ona praw spadkowych po swym ojcu Mieczysławie G. i siostrze Cecylii G., skoro spadki po nich otwarte zostały przed wejściem w życie Prawa rodzinnego. Wprawdzie art. XXVII przep. wprow. Prawo rodzinne został uchylony z dniem wejścia w życie jednolitego Prawa spadkowego, jednakże nie może to mieć wpływu na ocenę praw spadkowych Marianny S. po ojcu Mieczysławie G. i po siostrze Cecylii G. Po wejściu bowiem w życie Prawa spadkowego, w szczególności art. 20 tegoż prawa, jak i po wejściu w życie Kodeksu rodzinnego i uchyleniu z tą chwilą art. 20 Prawa spadkowego, przepis art. XXVII § 2 przep. wprow. Prawo rodzinne z 1946 r., wyłączający spadkobranie Marianny S. po Mieczysławie G. i Cecylii G., ma nadal do niej zastosowanie, a to z mocy art. XVIII przep. wprow. Prawo spadkowe.Zarówno spadek po Mieczysławie G., jak i spadek po jego córce Cecylii G. zostały otwarte pod rządem Kodeksu Napoleona. Stosownie do przepisów art. 723, 724, 731, 756 i innych tego prawa, jedyną spadkobierczynią Mieczysława G. była jego córka Cecylia, spadkobiercami zaś jej byli G. i Zygmunt W. z mocy art. 753 k. Nap. Są to tzw. dziedzice prawi, którzy wwiązani są w "majątek, prawa i skargi zmarłego" samym przez się prawem. Ponieważ i W., i G. nie należą do osób powołanych do spadku w charakterze spadkobierców ustawowych przez obowiązujące prawo spadkowe, muszą co do nich istnieć jeszcze warunki przewidziane w art. XXI przep. wprow. pr. spadk., jeżeli mają oni spadek otrzymać. Warunki te, jak to trafnie podnosi rewizja nadzwyczajna, zachodzą w stosunku do Zygmunta W. bądź też spadkobierców po nim, gdyż majątek spadkowy, którym zarządzał on jako opiekun sądowy i którego używają jego spadkobiercy, miał on w swym używaniu i po śmierci Cecylii G. Okoliczność zaś, że w upoważnieniu udzielonym żonie nazywa się on opiekunem sądowym gospodarstwa, jest o tyle bez znaczenia, iż w treści tego upoważnienia jest wzmianka również i o własnych prawach. Sąd Najwyższy wyjaśnił zaś już parokrotnie, że do zachowania praw z art. XXI przep. wprow Prawo spadk. wystarczy każde wzięcie w posiadanie [por. "P. i Pr." 1952/4/675]. Jeśli dalej uwzględnić, że w świetle nie kwestionowanych ustaleń zawartych w postanowieniu Sądu Powiatowego w Garwolinie Wydział Zamiejscowy w Sobolewie wniosek Tadeusza Konstantego G. o stwierdzenie praw spadkowych po Mieczysławie G. i Cecylii G. wpłynął do sądu w dniu 4 grudnia 1947 r., a więc zgodnie z warunkiem przewidzianym w art. XXI przep. wprow. pr. spadk., to należy uznać, jak to trafnie podnosi rewizja nadzwyczajna, że stwierdzenie praw spadkowych po Mieczysławie G. i Cecylii G. na rzecz Marianny S. i Marianny W. nastąpiło z naruszeniem wyżej przytoczonych przepisów prawa. Według bowiem powołanych przepisów zarówno Marianna W., jak i Marianna S., córki pozamałżeńskie Mieczysława G. (przy tym ta ostatnia mimo zrównania jej z dzieckiem z małżeństwa), wyłączone są od spadkobrania po Mieczysławie G. i Cecylii G. wobec nabycia praw do tych spadków, otwartych jeszcze przed wejściem w życie prawa rodzinnego z 1946 r., przez "dziedziców prawych" wyżej wymienionych ze względu na zachodzące co do nich warunki przewidziane w art. XXI przep. wprow. pr. spadk.Sąd Najwyższy ograniczył się, zgodnie z art. 399 § 1 k.p.c., jedynie do stwierdzenia, że zaskarżone orzeczenie zapadło z pogwałceniem przepisów prawa. Rewizja nadzwyczajna bowiem wniesiona została po upływie 6 miesięcy od uprawomocnienia się zaskarżonego postanowienia Sądu Wojewódzkiego. Jeśli zaś uwzględnić, że ograniczenia dotyczące sytuacji prawnej dzieci, jakie istniały jeszcze w Prawie rodzinnym z 1946 r., zostały ostatecznie usunięte z chwilą wejścia w życie z dniem 1 października 1950 r. Kodeksu rodzinnego, to mając na uwadze obecny stan prawny, a nadto okoliczność, że stwierdzenie na rzecz Marianny S. i Marianny W. praw do spadku po Mieczysławie G. i Cecylii G., jak to wynika z ustaleń Sądu Powiatowego w Garwolinie Wydział Zamiejscowy w Sobolewie, jest zgodne z wolą obojga spadkodawców, nie można uznać, by w tych warunkach zaskarżone orzeczenie naruszało interes Państwa Ludowego, i już z tych przyczyn wywody rewizji nadzwyczajnej nie mogą uzasadniać odmiennej w tym względzie oceny.W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy na podstawie art. 399 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.