C 426/51

Skład orzekającyPrzewodniczący: p.o. Prezes W. Święcicki; Sędziowie: dr B. Dobrzański (sprawozdawca), M. Grudziński, dr J. Marowski, dr J. Jodłowski (współsprawozdawca), J. Kamiński, S. Gross.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytanie prawne wynikłe w sprawie z powództwa nieletniego Władysława K. przeciwko Mariannie i Janowi S., Annie Z. i Mariannie K. o ustalenie ojcostwa i alimenty:"Czy w przypadku, gdy ojcostwo mężczyzny, który nie był mężem matki, zostało ustalone w sposób przewidziany w przepisach obowiązujących przed dniem 1 października 1950 r. (art. XXVII przepisów wprowadzających kodeks rodzinny), dziecko dziedziczy po ojcu i członkach jego rodziny zmarłych przed powyższą datą?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"W przypadku, gdy ojcostwo mężczyzny, który nie był mężem matki, zostało ustalone w sposób przewidziany w przepisach obowiązujących przed dniem 1 października 1950 r. (art. XXVII § 1 przepisów wprowadzających kodeks rodzinny), dziecko nie dziedziczy po ojcu i członkach jego rodziny zmarłych przed powyższy datą (art. XXVII § 2 przepisów wprowadzających kodeks rodzinny)."Uzasadnienie faktyczneTreść postawionego pytania wymaga rozstrzygnięcia w pierwszym rzędzie zagadnienia, czy pojęciem praw, które "dziecko nabywa z dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego względem ojca i jego rodziny", ustawodawca w art. XXVII przep. wpr. kod. rodz. zamierzał objąć także prawa dziecka do spadku po tych osobach. Jak wyjaśnia powyższa norma, chodzi w niej o prawa "wynikające z kodeksu rodzinnego i przepisów niniejszej ustawy". Jednym z tych ostatnich przepisów jest art. VII przep. wpr. kod. rodz., który znowelizował prawo spadkowe, w szczególności uchylił m.in. dotychczasowy art. 20 tego prawa, wyłączający implicite prawa dziecka nie pochodzącego od męża matki do dziedziczenia po ojcu i członkach jego rodziny, o ile dziecko nie zostało uprawnione, uznane albo zrównane. Odtąd dziecko takie dziedziczy po tych osobach zupełnie na równi ze wszystkimi innymi dziećmi (art. 16 i nast. pr. spadk.). Powyższy stan rzeczy uzasadnia twierdzenie, że prawa dziecka nie pochodzącego od męża matki do spadku po ojcu i członkach jego rodziny, pośrednio, przez art. VII przep. wpr. kod. rodz. "wynikają" z "przepisów niniejszej ustawy" w rozumieniu art. XXVII § I, tj. z przepisów wprowadzających kodeks rodzinny.Dalsze zagadnienie nasuwające się na tle postawionego pytania wywołuje potrzebę rozstrzygnięcia, czy nabycie praw, o jakim mówi art. XXVII § 1 powyższych przepisów, następuje z mocą wsteczną. W myśl art. 2 przepisów ogólnych prawa cywilnego ustawa nie ma mocy wstecznej, chyba że wynika to z jej brzmienia lub celu. Skoro samo brzmienie ustawy w danym przypadku nie rozstrzyga sprawy, przeto należy szukać rozwiązania problemu w rozważaniach dotyczących celu omawianej normy. Art. XXVII § 1 przep. wpr. kod. rodz. realizuje na pewnym odcinku ogólną zasadę, wyrażoną w art. II tychże przepisów, który stanowi, że "uchyla się wszelkie ograniczenia dotyczące stanowiska prawnego dzieci, które nie pochodzą od męża matki". Celem wyżej cytowanych przepisów jest więc zapewnienie tym dzieciom całkowitego równouprawnienia z dziećmi z małżeństwa. Ta tendencja stanowi niewątpliwie najdonioślejszą zdobycz tego kodeksu i przejaw prawdziwego postępu społecznego. Jej wyrazem zewnętrznym jest m. in. fakt wyeliminowania nawet samej terminologii dzieci "pozamałżeńskich" z kodeksu rodzinnego. Najszerszy możliwie zasięg i dogłębność tego przełomu w dziedzinie prawa familijnego znoszącego wiekową dyskryminację dzieci nie pochodzących od męża matki pozwalają wnioskować, że ustawodawcy przyświecał cel naprawienia krzywd tych dzieci w możliwie szerokich rozmiarach także w czasie, a więc że i nabycie praw z art. XXVIII § 1 przep. wpr. kod. rodz. w zasadzie następuje z mocą wsteczną.Jednakże przy ustawowej realizacji powyższej zasady równouprawnienia dzieci wymagającej, o ile miało ono sięgać w przeszłość, liczenia się z całokształtem stosunków gospodarczo-społecznych i rodzinnych, powstałych pod rządem dotychczasowej rzeczywistości prawnej w danej dziedzinie, musiały się ustawodawcy z natury rzeczy nasuwać pewne granice, których przekroczenie z różnych punktów widzenia mogłoby się wydawać niepożądane. Te ograniczenia wytyczył też ustawodawca w art. XXVII § 2 przep. wpr. kod. rodz., stanowiąc, że "przepis paragrafu poprzedzającego nie narusza praw nabytych przez osoby trzecie przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego". Udzielenie odpowiedzi na postawione pytanie wymaga rozstrzygnięcia kolejnego zagadnienia, jakie zastosowanie należy przypisać powyższej normie w stosunku do dziedziczenia, w szczególności zaś, jakie osoby należy w tym przypadku uważać za "osoby trzecie". Pojęcie "osoby trzeciej" w terminologii ustaw polskich i obcych jako też w doktrynie nie jest zawsze całkiem równoznaczne i zarysowane z bezwzględną ścisłością. Zbędne jednak jest uciekanie się w tym zakresie do ogólnych rozważań teoretycznych, skoro z zestawienia normy art. XXVII § 2 przep. wpr. kod. rodz. z paragrafem pierwszym tegoż artykułu wynika jasno, kogo ustawodawca rozumiał pod pojęciem "osoby trzeciej" w danej normie. Zestawienie to wykazuje w szczególności, że ustawodawca zakreślił granicę nabycia praw przez dziecko "z dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego", przez ochronę takichże "praw nabytych" przez inne osoby "przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego". Nabycie praw ze strony dziecka nie wchodzi przeto w grę w tych przypadkach, w których byłoby ono możliwe tylko kosztem "naruszenia", więc pozbawienia (w całości lub w części) "praw nabytych" przez inne osoby. Jeśli pod pojęciem "praw względem ojca i jego rodziny" z art. XXVII przep. wpr. kod. rodz. podstawi się prawa do spadku, których to praw pytanie dotyczy, to w rozumieniu tego przepisu "pierwszą i drugą" osobą są dziecko i ojciec lub w innym przypadku dziecko i dany członek rodziny ojca, "osobą trzecią" zaś każdy spadkobierca, który "przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego" nabył prawa do tegoż spadku, tak że nabycie praw do spadku przez dziecko mogłoby nastąpić tylko w drodze "naruszenia" praw nabytych, przez tą osobę. Ponieważ powstanie prawa do spadku związane jest z chwilą otwarcia spadku i dlatego prawa do spadków po ojcu i członkach jego rodziny, zmarłych przed dniem 1 października 1951 r., musiały w każdym bez wyjątku przypadku zostać nabyte przez osoby trzecie (innych spadkobierców, Skarb Państwa), a to bądź według przepisów prawa spadkowego, bądź też praw poprzednio w tej dziedzinie na obszarze Polski obowiązujących, to w wyniku dotychczasowych rozważań należy stwierdzić, że dziecko, którego pytanie dotyczy, nie może być powołane do dziedziczenia spadku po ojcu czy członkach jego rodziny, jeżeli otwarcie spadku nastąpiło przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego. W zakresie więc dziedziczenia zastosowanie normy art. XXVII § 2 przep. wpr. kod. rodz. prowadzi do takiego wyniku, że dziedziczenie takie z mocą wsteczną w stosunku do powyższej kategorii spadków zostaje wyłączone.W konsekwencji stwierdzić należy, że art. XXVII przep. wpr. kod. rodz. w ostatecznym wyniku nie wprowadza wyjątku w stosunku do zasady przyjętej ogólnie zarówno w ustawodawstwie polskim, jak i w ustawodawstwach obcych, a wyrażonej w szczególności w art. XVIII przep. wpr. pr. spadk. stanowiącym, że w sprawach spadkowych stosuje się z reguły "prawo obowiązujące w chwili śmierci spadkodawcy", która to zasada sama przez się przemawiałaby również za udzieleniem, na postawione pytania odpowiedzi przeczącej. Należy podkreślić, że w art. XVIII przep. wpr. pr. spadk. chodzi w ogóle o "prawo obowiązujące" w chwili śmierci spadkodawcy, a nie tylko o ówczesne prawo spadkowe. Jeśli przepisy innego działu prawa, w szczególności prawa familijnego, wpływają na znaczenie danych przepisów prawa spadkowego, to należy również uwzględniać te przepisy prawa familijnego, które obowiązywały w chwili otwarcia spadku. Inna wykładnia przekreślałaby na danym odcinku cel art. XVIII przep. wpr. pr. spadk. wyrażającego ogólną zasadę aktualną odpowiednio także w stosunku do późniejszej nowelizacji prawa spadkowego, gdyż prowadziłaby do stosowania jakiegoś innego prawa spadkowego, nie będącego ani prawem dotychczasowym, ani nowym.Wynik dotychczasowych rozważań doznaje dalszego potwierdzenia, jeśli z punktu widzenia wykładni społecznej poczyni się rozważania nad jasno zarysowującymi się racjami prawnymi, które niewątpliwie musiały zaważyć na stanowisku ustawodawcy w zakresie rozważanego problemu. Przyznanie dzieciom nie pochodzącym od męża matki pełnego równouprawnienia z mocą wsteczną także w dziedzinie praw spadkowych, a więc prawa do wszelkich spadków, które by kiedykolwiek, choćby w odległej przeszłości, mogły były im przypaść w całości lub w części, gdyby ówczesne prawo ich dziedziczenia nie wyłączało, prowadziłoby do powikłań i wstrząsów w stosunkach rodzinnych, a także do następstw niepożądanych z punktu widzenia społeczno-gospodarczego. Takie retroaktywne uprawnienia dzieci musiałyby się krzyżować z prawomocnymi wyrokami czy innymi prawomocnymi orzeczeniami sądowymi dotyczącymi nabycia praw spadkowych, działów spadkowych, decyzyj z zakresu ksiąg wieczystych itp. Powodowałoby to dodatkowe komplikacje niejednokrotnie trudne do rozwikłania.Przedstawione pytanie prawne wymaga odpowiedzi tylko w stosunku do prawa dziedziczenia tych dzieci, których dotyczy norma art. XXVII przep. wpr. kod. rodz., a więc takich przypadków, w których "ojcostwo mężczyzny, który nie jest mężem matki, zostało ustalone w sposób przewidziany w przepisach obowiązujących przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego". Wskazane wydaje się jednak wyjaśnienie, że te same zasady należy stosować, gdy chodzi o przypadki ustalenia ojcostwa już po wejściu w życie kodeksu rodzinnego. Także pod rządem tego kodeksu ustalenie ojcostwa ma znaczenie tylko deklaratywne i nie byłby trafny argument a contrario z art. 43 kod. rodz., że nie jest "ojcem dziecka" ten "czyje ojcostwo nie zostało ustalone przez sąd". Ustalenie ojcostwa nie decyduje w szczególności o czasie nabycia praw dziecka do spadku po ojcu i członkach jego rodziny, które związane jest z faktem istniejącego pokrewieństwa. Ustalenie to jest tylko przesłanką możności realizowania tych praw. Dziecku służą więc w zasadzie prawa do spadku po ojcu i członkach jego rodziny zmarłych po dniu poczęcia dziecka (art. 5 § 2 pr. spadk.) i po wejściu w życie kodeksu rodzinnego już od chwili otwarcia spadku, nie mogą być tylko one zrealizowane, dopóki nie nastąpi ustalenie ojcostwa. O ile chodzi natomiast o spadki otwarte przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego, to również ustalenie ojcostwa dokonane pod rządem tego kodeksu nie nadaje dziecku praw do spadku po ojcu i członkach jego rodziny. Jakkolwiek przypadki te według werbalnej wykładni tekstu art. XXVII § 2 przep. wpr. kod. rodz. nie są normą tą w ogóle objęte, to jednak oczywista konieczność nasuwająca się z punktu widzenia wykładni społecznej ze względu na tożsamość racyj prawnych, nakazuje zasadę art. XXVII § 2 stosować także do przypadków ustalenia ojcostwa po dniu 1 października 1950 r. Logicznie nie do przyjęcia byłby wynik, który prowadziłby do przyznania dzieciom dalej idących uprawnień w razie późniejszego ustalenia ojcostwa, a to tym bardziej, że art. XXVII § 1 przep. wpr. kod. rodz. ma właśnie na celu nadanie ustaleniu ojcostwa, dokonanemu przed dniem wejścia w życie kodeksu rodzinnego, wszystkich tych samych skutków prawnych, jakie pociąga za sobą ustalenie ojcostwa, dokonane pod rządem tego kodeksu.